Преземено од: Фејсбук-објава на Vasilopoulos Stratos од Воден
По повод договорот меѓу министерствата за култура на Грција и Бугарија за размена на посмртните останки што му се припишуваат на Самуил со украдените скапоцености од манастирот Икосифиниса, сакам да ги искажам своите мисли и чувства.
Скапоценостите биле украдени, додека посмртните останки биле откриени при законски археолошки ископувања!
Не го барам Самуил за себе — ја барам Преспа
Постојат моменти кога историјата се среќава со сегашноста и нè принудува повторно да размислиме за нашиот однос кон местото во кое живееме.
Неодамнешниот договор меѓу Грција и Бугарија за предавање на Бугарија на посмртните останки што му се припишуваат на цар Самуил, откриени во 1965 година во базиликата „Свети Ахил“ во Преспа, е еден таков момент.
Како Преспанец, чувствувам потреба да проговорам.
Не за да го присвојувам Самуил за Грција. Не за да кажам дека Самуил „ни припаѓа“ нам, а не на Бугарите или на другите балкански народи што го вклучуваат во својата историска меморија.
Не сакам да тргнам по тој пат.
Не знам дали воопшто има смисла еден човек од X и XI век да го разгледуваме низ националните мерила и границите на XXI век.
Но знам дека Самуил е дел од историјата на Преспа.
И тоа не може да го промени ниту една современа политичка или административна одлука.
Преспа не е фуснота
Историјата ни кажува дека Самуил бил длабоко поврзан со преспанскиот крај.
Официјалната документација за културното наследство на регионот наведува дека, според преовладувачките научни сознанија, базиликата „Свети Ахил“ се смета за споменик поврзан со Самуил и дека Преспа била значаен центар на неговата власт.
На самиот остров и денес се наоѓаат урнатините на величествената базилика „Свети Ахил“, еден од најзначајните споменици во Преспа. Некој, секако со претерување, ја нарекол „Партенон на Преспа“ како туристичка знаменитост.
Општина Преспа ја претставува како највпечатливиот споменик во регионот, поврзувајќи ја нејзината изградба со Самуил и со периодот кога Преспа била седиште на неговата власт.
Токму таму, во базиликата „Свети Ахил“, во 1965 година биле откриени четири гробни целини, кои професорот Николаос Муцопулос, раководител на ископувањата, ги поврзал со членови на династијата на Комитопулите. Една од нив му ја припишал на самиот Самуил.
Научната расправа околу оваа идентификација сè уште трае и треба да ја почитуваме.
Но тоа не ја менува суштината: Преспа е местото во кое било пронајдено ова единствено историско сведоштво.
И тоа е наше наследство.
Не во смисла на сопственост, туку во смисла на одговорност.
Не сакам да ни го одземат Самуил
Сакам да го кажам ова што е можно појасно:
Не барам посмртните останки да останат во Грција за да ги користиме како симбол на национално спротивставување.
Не сакам да се создаде уште еден судир меѓу Грците, Бугарите и Македонците околу тоа „кому му припаѓа“ човек што живеел пред приближно илјада години.
Самуил е дел од историската меморија на повеќе современи народи. Тоа е реалност.
Но и Преспа е реалност.
Тука е базиликата. Тука е островот. Тука е пределот. Тука се археолошките остатоци. Тука се пронајдени посмртните останки.
Тука се одвивал дел од историјата што денес, на различни начини, ја присвојуваат повеќе современи национални толкувања.
Затоа не сакам пренесувањето на посмртните останки да значи и пренесување на историјата надвор од Преспа.
Не сакам Преспа да исчезне од приказната за Самуил.
Тоа го барам.
А што можеме да направиме?
Можеби токму тука се наоѓа најважното прашање.
Наместо да останеме само на протестот поради однесувањето на посмртните останки, можеме да побараме нешто многу поголемо.
Во Преспа да се создаде современ музеј или центар за историјата и културата на преспанскиот крај, со централна поставка посветена на Самуил и на неговото време.
Простор што нема да му кажува на посетителот „кој е во право“, туку ќе му каже:
„Тука се случувала историјата.“
Простор во кој ќе биде претставена Преспа низ вековите: нејзината археологија, нејзините луѓе, нејзините споменици и базиликата „Свети Ахил“.
Во него ќе бидат претставени историјата на Самуил, ископувањата од 1965 година, наодите, научните гледишта и различните толкувања.
Ќе се прикаже и историјата на регионот по Самуил, како и врската на Преспа со Византија и со средновековните народи на Балканот.
И сето тоа со отворен пристап кон историјата и со почит кон различните научни толкувања.
Музеј што нема да го присвојува Самуил за никого. Ќе го постави во Преспа.
Зошто музеј во Преспа?
Затоа што Преспа веќе го има најважното: самото место.
Посетителот нема да гледа само музејска витрина.
Ќе може да го посети музејот, да ја запознае историјата, а потоа да прошета по островот Свети Ахил. Да ја види базиликата. Да застане пред урнатините. Да погледне кон езерото. Да прошета низ пределот во кој се одвивала историјата со која штотуку се запознал.
Тоа е огромна предност.
И може да прерасне во културна понуда, во образование, во туризам и во економска активност за локалната заедница.
Преспа веќе привлекува значаен број посетители заинтересирани за туризмот и културата. Самата општина ги промовира островот Свети Ахил, базиликата и културните манифестации во регионот како важни елементи на туристичкиот идентитет на преспанскиот крај.
Целта е да му овозможиме на посетителот не само да ја види Преспа, туку да ја запознае.
И да посака повторно да се врати.
Место за средба на Балканот
Има и нешто друго.
Таквиот музеј не треба да гледа само кон Грција. Треба да гледа кон Балканот.
Да може да стане простор во кој бугарски посетител ќе дојде за да го запознае Самуил.
Посетител од Македонија ќе дојде за да запознае историски период што е дел и од неговата поширока историска меморија.
Грк ќе дојде за подобро да ја запознае историјата на својот крај.
А странски посетител ќе може да открие едно богатство на балканската историја, непознато за многумина.
Значи, нема да изградиме уште една граница.
Ќе изградиме место за средба.
А тоа, за Преспа, би било многу позначајно од уште едно спротивставување околу минатото.
Историјата може да стане мост
Културното наследство ја има таа моќ.
Може да создаде спротивставувања. Но може да создаде и мостови.
Неодамнешниот грчко-бугарски договор се однесува токму на една поширока културна размена: заедно со предавањето на Бугарија на посмртните останки што му се припишуваат на Самуил, предвидено е во Грција да бидат вратени 48 историски и верски скапоцености, однесени во Бугарија во 1917 година.
Затоа не мора оваа разврска да ја доживуваме само како загуба.
Можеме да побараме од државата да ја претвори во нова културна можност за Преспа.
Да се воспостави соработка со бугарските музеи. Да се организираат заеднички изложби. Да се разменуваат научни сознанија. Да се создадат дигитални реконструкции и образовни програми.
Да доаѓаат училишта. Да доаѓаат истражувачи. Да доаѓаат посетители од Балканот.
И, пред сè, да доаѓаат во Преспа затоа што токму тука се наоѓа местото во кое се одвивала таа историја.
Да не ја претвориме Преспа во жртва на сопствената историја
Преспа не треба да биде место од кое земаме старини, приказни и спомени, а потоа ги претставуваме на друго место.
Треба да стане место во кое историјата се враќа таму каде што се одвивала.
На современ начин. Со научна поткрепа. Со почит кон сите историски и национални чувствителности. И со визија за иднината.
Затоа што посмртните останки можат да се преместат. Но местото не се преместува.
Базиликата „Свети Ахил“ ќе остане во Преспа. Пределот ќе остане во Преспа. Археолошките остатоци ќе останат во Преспа.
А сеќавањето на времето на Самуил може да стане уште поживо во Преспа.
Доволно е да решиме да го направиме тоа.
Не зборувам како националист. Зборувам како Преспанец.
Не сакам знамиња над историјата. Не сакам да докажувам дека Самуил бил „наш“, а не нечиј друг.
Сакам да можам да им кажам на децата од Преспа:
„Ова место што го гледате околу себе има илјадагодишна историја. И таа историја вреди да ја запознаете.“
Сакам да можам да му кажам на бугарскиот посетител:
„Добредојде во Преспа. Тука се наоѓа значаен дел од историјата на Самуил.“
Да можам да му кажам на посетителот од Македонија:
„Добредојде. Тука се среќаваат многу истории на Балканот.“
И да можам да му кажам на грчкиот посетител:
„Не доаѓај само за да видиш едно убаво езеро. Дојди за да го запознаеш овој крај.“
Тоа го сакам.
Не едното национално толкување да победи над другото.
Туку да победи Преспа.
Да победи културата. Да победи знаењето. Да победи локалната заедница. Да добијат луѓето што ќе дојдат да го запознаат ова место.
И, на крајот, да победи самата историја.
Затоа што Самуил може да биде дел од историската меморија на повеќе народи.
Но Преспа е местото во кое тој живеел и дејствувал.
И како Преспанец, не сакам тоа никогаш да го заборавиме.
Не го барам Самуил за себе.
Барам Преспа да не исчезне од неговата историја.
