Гордана Димовска
На 1 октомври 331 година пред нашата ера, Александар Велики ја победил војската на персискиот цар Дариј III кај Гавгамела. Победата претставувала решавачки пресврт во освојувањето на Персиското Царство и во создавањето на неговата огромна империја.
Битката кај Гавгамела останала запаметена како една од најзначајните воени победи во античката историја. Соочен со побројна противничка војска, Александар ја покажал својата способност да ги поврзе тактиката, дисциплината и решителноста во пресуден удар.
Особено значајна била улогата на македонската коњаница, која тој лично ја предводел. Но победата била резултат и на усогласеното дејствување на фалангата, лесната пешадија и останатите единици.
Походот кон Персиското Царство
По убиството на Филип II во 336 година пред нашата ера, Александар го презел македонскиот престол. Во пролетта 334 година пред нашата ера го преминал Хелеспонт и го започнал големиот поход против Персиското Царство.
Првата значајна победа ја извојувал кај реката Граник, против силите на персиските сатрапи и нивните грчки платеници. Потоа продолжил низ Мала Азија, освојувајќи важни градови и упоришта, меѓу кои и Халикарнас.
Во ноември 333 година пред нашата ера, Александар и Дариј III првпат непосредно се соочиле во битката кај Ис. Персиската војска претрпела тежок пораз, а Дариј побегнал од бојното поле. Во рацете на Александар паднале мајката, сопругата и децата на персискиот цар.
Во обид да постигне мир, Дариј му понудил откуп за семејството, територијални отстапки и брак со својата ќерка. Александар не ги прифатил условите и го продолжил походот.
По седуммесечната опсада го освоил Тир, а потоа продолжил кон Египет. Таму ги поставил темелите на Александрија и го посетил пророчиштето на Амон во оазата Сива. Следната голема цел била повторната пресметка со Дариј.
Дариј го подготвувал бојното поле
За новиот судир, Дариј избрал широка рамнина кај Гавгамела, во областа на денешен северен Ирак, недалеку од Арбела — денешен Ербил.
За разлика од тесниот простор кај Ис, овој терен овозможувал пошироко распоредување на неговата многубројна коњаница. Персијците ги отстраниле нерамнините и пречките за борбените кочии со сечила да можат полесно да се движат и да ги нападнат македонските редови.
Дариј собрал војници од различни области на своето царство. Неговата војска била побројна од Александаровата, но нејзината точна големина останува спорна. Античките записи наведуваат мошне високи бројки, кои не можат да се прифатат како сигурни.
Војската на Александар броела приближно 40.000 пешадијци и 7.000 коњаници. Нејзината сила била во обученоста, дисциплината и способноста различните единици да дејствуваат како целина.
Тактиката што ја решила битката
Александар го предводел десното крило, додека левото било под команда на искусниот војсководец Парменион. Во средината била распоредена фалангата, а дополнителните единици имале задача да ги заштитат крилата и заднината од опколување.
Со движење надесно, Александар ги навлекувал персиските сили да го прошируваат својот распоред. Таквите маневри создавале услови за отворање празнина во противничката борбена линија.
Дариј ги испратил своите кочии во напад, очекувајќи да ги разбијат македонските редови. Но лесната пешадија нападнала дел од нив пред да стигнат до фалангата. Таму каде што кочиите продолжиле напред, војниците отворале премини и ги пропуштале, намалувајќи ја нивната ударна сила.
Кога се појавила празнина во персискиот распоред, Александар ја искористил можноста. На чело на коњаницата на придружниците, поддржан од пешадиски единици, извршил силен напад кон центарот, каде што се наоѓал Дариј.
Под притисокот на нападот, персискиот цар повторно го напуштил бојното поле. Неговото бегство придонело за распаѓање на борбениот поредок и повлекување на голем дел од војската.
Сепак, битката не била лесна победа. На левото македонско крило продолжувале тешки борби, а дел од персиските сили навлегле кон заднината. Александар морал да ја прекине непосредната потера по Дариј и да се насочи кон помош на сопствените единици.
Победа што го променила текот на историјата
Гавгамела не значела дека сите области на Персиското Царство биле освоени во еден ден. Но со оваа победа била скршена главната воена сила на Дариј и бил отворен патот кон Вавилон, Суза и Персеполис.
Дариј продолжил да се повлекува кон исток, а во 330 година пред нашата ера бил убиен од заговорници од сопственото опкружување. Александар ги продолжил походите, проширувајќи ја својата власт и во источните области.
Битката кај Гавгамела останува сведоштво за војничката умешност на Александар и за силата на македонската војска. Нејзиното значење било поголемо од една победа на бојното поле: таа го забрзала падот на Персиското Царство и го отворила патот кон создавањето на Александаровата империја.
