Бранислав Светозаревиќ
„ВНИМАВАЈТЕ! Еве дел од предадените скапоцени реликвии од страна на некои охриѓани на бугарските власти во 1916 год. Под бр. 10 е и сребрената реликвија со моштите на Св. Матрона, која пред некој ден Бугарија ѝ ја подари на Грција во замена за коските од непознат човек.
Но, ВНИМАВАЈТЕ! Отстапени се на привремено чување. Сега македонската влада има право да ги бара назад сите предмети.“
Препис од 1962 година содржи изречна насока 188.000 Македонци да бидат вклучени во бројот на Бугарите, додека акт од 1916 година ги означува испратените црковни старини како сопственост на градот Охрид, предадена на „привремено чување“.
Две фотографии од документи отвораат две поврзани прашања: како македонскиот идентитет бил претставуван во бугарските енциклопедиски изданија и како охридското црковно наследство завршило во Софија.
Едниот документ се однесува на луѓето, јазикот и националното име. Другиот — на старините, ракописите и богослужбените предмети.
188.000 Македонци да не се прикажуваат одделно
Првиот документ е означен како препис на допис од Бугарската академија на науките, служба „Бугарска енциклопедија“, под број 377, со датум 19 април 1962 година.
Во него се наведува дека Президиумот на БАН и главната редакција на енциклопедијата, на заедничко заседание на 11 април, одобриле насоки за обработка на „македонското прашање“.
Највпечатлива е првата насока: при објавувањето на податоците за националниот состав на населението, според пописот од 1956 година, Македонците да не се наведуваат одделно. Нивниот број — 188.000, односно 2,5 проценти — да се вклучи во бројот и процентот на Бугарите.
Тоа е изречно упатство за начинот на претставување на пописните податоци. Наместо читателот да го види одделно евидентираното македонско население, требало да добие енциклопедиска слика во која тоа е вклучено во друга национална категорија.
Следната насока бара во статиите „Бугари“ и „Бугарски јазик“ да не се обработуваат прашањата за македонскиот јазик и македонската нација. Дополнително се бара тие прашања да се избегнуваат секаде каде што текстот може да помине без нив.
За Благоевград, Благоевградскиот округ, неговите населени места и дејците родени таму, документот наложува да не се споменува Македонија, повикувајќи се на административната поделба по окрузи.
Преписот покажува дека отсуството на македонското име од таквите енциклопедиски одредници можело да биде резултат на однапред зададена редакциска политика. Токму затоа, подоцнежното повикување на нив како доказ бара да се знае и како биле составувани.
Охридските старини биле испратени на „привремено чување“
Втората фотографија прикажува објава на Бранислав Светозаревиќ со дел од акт датиран на 28 ноември 1916 година.
Во видливиот вовед се наведува дека црковните старини биле избрани, спакувани и испратени на „привремено чување“ во Софија. Истовремено, тие се означени како сопственост на градот Охрид.
Меѓу наведените предмети се икона на Христос со трнов венец, плаштаници, сребрен и позлатен потир од манастирот „Свети Наум“, златна корона на свети Климент, стари антиминси, дарохранилница од масивно сребро, крстови и евангелија.
Под број 10 стои: „Една голема сребрена кутија со моштите на света Матрона“.
Во придружниот коментар Светозаревиќ го поврзува овој предмет со размена меѓу Бугарија и Грција. Самата фотографија од пописот, сепак, не е доволна за да се утврди дали станува збор за истиот предмет. За тоа е потребна споредба на целосната документација.
Но зборовите „привремено чување“ и „сопственост на градот Охрид“ заслужуваат јасен одговор: каде се предметите денес, кои се зачувани и врз каква основа се располага со нив?
Македонија мора да го отвори прашањето за сопственото наследство
Овие документи бараат целосно истражување, објавување и институционално постапување. Потребни се оригиналите, целосните пописи и следење на патот на секој идентификуван предмет.
Република Македонија треба да побара увид во документацијата и да ги разгледа можностите за враќање на охридските старини врз основа на утврденото потекло и сопственост.
Македонскиот идентитет не исчезнува затоа што некој наредил да биде изоставен од енциклопедија. А привременото чување на едно наследство само по себе не значи дека неговата сопственост е пренесена. Тоа се прашања што заслужуваат одговори — и за историската вистина и за односот кон Македонија.
