Историја

Македонија во 1919 година: надежта за автономија и очекувањата од Америка

„Лидерите на големите сили на Париската мировна конференција, 27 мај 1919 година, на која се разгледувало и македонското прашање.“

Извадок  на оперативниот дневник на Врховната команда на Кралството СХС зборува за обединета автономна Македонија со центар во Солун, петиции до Вилсон и надеж во американска помош. Дипломатските документи го потврдуваат постоењето иницијативи за автономија.

По Првата светска војна, прашањето за иднината на Македонија повторно се нашло пред надежите на нејзиното население и интересите на големите сили.

Поделбата по Балканските војни оставила длабоки последици, а мировното уредување во 1919 година отворило очекувања дека ќе биде можно поинакво решение за македонското прашање.

Државниот Архив на Военоисторискиот институт — Белград го опишува меѓувоениот период како време во кое поделбата била проследена со политики на асимилација и потиснување на македонското име, јазик и традиции.

Во превод на македонски, почетната реченица гласи: „Автономна Македонија треба да го опфати целиот српски, грчки и бугарски дел на Македонија — од Качаник и Шар Планина до реката Струма. Центарот би бил во Солун.“

Во тој контекст особено внимание привлекува извадок што се пренесува со датум 7 март 1919 година, припишан на оперативниот дневник на оперативното одделение на Врховната команда. Во доставениот препис се опишува замисла за автономна Македонија што би ги опфатила деловите под српска, грчка и бугарска власт, со центар во Солун.

Ваквата формулација ја претставува Македонија како целина надвор од воспоставените државни граници. Изразите „српски“, „грчки“ и „бугарски дел“ во самиот извадок ги означуваат деловите под соодветната државна власт.

Понатаму, преписот опишува очекување дека Америка ќе ја помогне акцијата. Се споменува тригодишно присуство на американска војска и полиција, по што Македонците би формирале сопствена војска, полиција и други органи на власта.

Значаен е и опишаниот начин на дејствување. Според доставениот извадок, најнапред требало населението да биде запознаено со идејата, а потоа одделни краишта на Македонија да испратат петиции до американскиот Конгрес и претседателот Вудро Вилсон. Со потписи би се побарало право на самоуправување и автономна Македонија под покровителство на големите сили.

Повикувањето на Вилсон се вклопува во тогашната меѓународна атмосфера. На 8 јануари 1918 година американскиот претседател ги претставил своите Четиринаесет точки, програма за повоен мир што поттикнала очекувања за поправедно меѓународно уредување.

Дека барањата за македонска автономија навистина биле присутни во 1919 година потврдува британски дипломатски документ. Во извештај од 7 април 1919 година, испратен од Софија до лорд Керзон, Хари Ламб известува за манифест во полза на автономија на Македонија и доставува превод од неговата турска верзија, наменета за муслиманското население. Ова е независна потврда за распространувањето на автономистички иницијативи во истиот период.

Македонското прашање било разгледувано и на самата Париска мировна конференција. Американскиот записник од состанокот на големите сили на 1 септември 1919 година бележи италијански предлог за автономни надлежности во Македонија во рамките на државата на Србите, Хрватите и Словенците. Предлогот опфаќал јазик, образование, вероисповед и локална управа, со централен административен совет во Битола.

Американската, британската и јапонската делегација поддржувале поинаков предлог: претставник на Друштвото на народите што пет години би ја следел состојбата. Француската делегација се спротивставувала на посебниот надзор. Овие расправи се однесувале на поограничени решенија од обединета автономна Македонија со центар во Солун.

Македонското барање за слобода и самоуправа било присутно во 1919 година. Разликата меѓу таа надеж и одлуките на големите сили останува едно од суштинските прашања за разбирање на македонската историја.

Архивска референца според доставениот навод: Архив на Военоисторискиот институт — Белград, „Операциски дневник оперативног одељења Врховне команде“, књ. 38, 85, дов. бр. Ф. Jo 19.701, 7.3.1919.

Најново од: Историја

Кузман Шапкарев: Ние сме Македонци, а не Бугари! (1870)

На 30 ноември 1870 година, бугарскиот весник „Право“, кој излегувал во Цариград, објавил полемички текст за дејноста на охридскиот учител Кузман Шапкарев. Во написот весникот го обвинува Шапкарев дека се спротивставувал на употребата на книги напишани на бугарски јазик. Преку тие обвинувања, написот сведочи дека уште тогаш во печатот се расправало за посебноста на македонскиот […]

Како Александар Македонски го освоил Сур и го променил неговиот брег

Александар Македонски го напаѓа Тир (денешен Сур) од море. Гравура на Антонио Темпеста од 1608 година, Музеј „Метрополитен“, Њујорк. Сур е денешното арапско име на античкиот Тир, град во Либан. Со латиница често се пишува „Sour“. Во 332 година пр. н. е., војската на Александар Македонски се нашла пред утврден феникиски град чии ѕидини ги […]

Зошто Бугарија инсистира заедно да чествуваме настани и личности?

Одговорот е многу прост: Софија насилно го наметнува заедничкото чествување бидејќи тоа е крунски доказ дека историјата ни е заедничка, што значи — бугарска. Ако го прогласиме и Гоце Делчев за заеднички херој, друго објаснување нема да има. Постапката за тоа е веќе тема на заедничката комисија за историја, а нашите „политичари“ се речиси подготвени […]

Христо Калајџиев во Софија во 1945 година — за македонската државност, против великобугарскиот шовинизам

На фотографијата е корицата на оригиналното софиско издание од 1945 година. На 4 февруари 1945 година, во киното „Македонија“ во Софија, Христо Калајџиев се обратил пред Конгресот на македонската емиграција. Втората светска војна сè уште траела, а македонската држава веќе била конституирана како рамноправна единица во Демократска Федеративна Југославија. Пред делегатите во Софија, Калајџиев го […]

„Балканско сдружение“ во 1932 година: Идеалот на македонскиот народ е слободна и независна Македонија

Во август 1932 година, во Детроит, излегол 15. број на „Балканско сдружение“ („Balkan Unification“), месечното гласило на Македонскиот народен сојуз во Америка. Во приложениот исечок од тој број, полемиката за насилствата во Петричкиот крај завршува со повик за слободна и независна Македонија во рамките на балканска федерација. Во написот, авторот ги обвинува четите на Ванчо […]

Крвавата свадба во Зеленич – Леринско, Егејска Македонија

На 13 ноември 1904 година по јулијанскиот календар, грчка андартска чета го нападнала селото Зеленич, Леринско, во Егејска Македонија. Нападот бил извршен ноќе, додека во домот на семејството Готеви се одржувала свадбена прослава. Меѓу убиените имало и жени и деца. Настанот во македонската историографија е познат како „Крвавата зеленичка свадба“. Зеленич пред нападот Во 1904 […]

Изминаа 122 години од крвавата зеленичка свадба

На 13 ноември 1904 година, во текот на свадбата која се оддржувале во леринското село Зеленич, грчките андарти убиле 13 Македонци. Меѓу жртвите се младоженецот, неговите пријатели, две деца, како и деецот на Македонската револуционерна организација Пандо Мечкаров, вкупно 13 лица. Оттогаш изминаа 122 години, но грчката геноцидна политика кон македонскиот народ не се изменила. […]

Колективната меморија на Македонците

Од книгата „Македонци“ Автор: Бранислав Светозаревиќ-Покорни „Кога ќе го видиш начинот на играта на еден народ, му го откриваш карактерот.“— Конфучие Колективната меморија претставува сврзно ткиво на многуте генерации низ историјата на еден народ и е клучна за неговиот опстанок. Сè додека постои еден народ, постои и колективната меморија, но и народ без колективна меморија […]

To top