Гордана Димовска
„Ако чувствуваш болка, жив си. Ако чувствуваш туѓа болка, тогаш си човек.“ – рекол Лав Толстој
Сфаќањето и практиката на хуманоста во светот денес се наоѓаат на важна крстосница. Глобално гледано, на хуманоста се гледа низ призмата на зголемена емпатија и поврзаност, но и низ сериозни предизвици наметнати од модерното секојдневие, технологијата и кризите.
Технологијата има двоен ефект врз тоа како ја гледаме човечноста.
Интернетот овозможи секој глас да биде слушнат. Полесно отсекогаш е да се покрене хуманитарна акција за лекување или помош на социјално загрозени семејства.
Но сепак нешто фали, не е се како што треба да биде. Наместо да помогнат на улица, луѓето понекогаш избираат да снимаат со телефонот или да изразат „лажна емпатија“ со едноставно стискање „лајк“ (феномен познат како слактивизам), без реално да преземат акција.
Во побогатите општества, на хуманоста сè повеќе се гледа како на системска одговорност, а не само како на спонтана добрина. Компаниите денес се онеправдани од јавноста ако не покажуваат општествена одговорност (ESG стандарди). Модерниот свет бара од бизнисите да инвестираат во заедницата.
Милијардери и филантропи преку своите фондации таргетираат глобални проблеми како искоренување на болести, чиста вода и образование. Сепак, критичарите често дебатираат дали тоа е вистинска хуманост или обид за даночни олеснувања и градење имиџ.
Различни делови од светот ја дефинираат хуманоста низ својата традиција, еве неколку примери:
Убунту (Африка): Филозофија која вели „Јас сум затоа што сме ние“. Таму хуманоста се гледа како меѓусебна поврзаност – мојата среќа е невозможна ако заедницата страда.
Австралија – има многу специфичен, институционализиран и организиран пристап кон хуманоста и филантропијата. Во австралиското општество, хуманоста е длабоко вкоренета преку концептот на „mateship“ (другарство/солидарност) и фер шанса за секого („fair go“), но земјата се соочува и со т.н. „парадокс на дарежливоста“.
Австралискиот модел на хуманост се карактеризира со следниве клучни аспекти:
Високо рангирање, но помал процент од приходот (Парадоксот на дарежливоста)
Според глобалните извештаи како што е World Giving Report, Австралија традиционално се рангира високо во генералниот индекс на дарежливост (околу 9-то место на глобално ниво). Сепак, анализите на Philanthropy Australia откриваат интересен контраст:
За разлика од многу земји каде хуманоста е поврзана со религиозни институции или директно давање пари на поединци на улица, во Австралија преовладува формалниот систем:
Доверба во регистрирани организации: Околу 56% од луѓето избираат да донираат исклучиво преку официјално регистрирани добротворни организации и фондации.
Слаб процент на директно давање: Само околу 24% од граѓаните даваат пари директно на поединци во неволја. Ова се должи на развиениот социјален систем на државата, но и на секуларниот тренд на општеството каде религиозното донирање е во постојан пад.
Волонтерството е столбот на австралиската хуманост. Речиси една третина од населението (34%) активно волонтира. Ова особено доаѓа до израз при големи кризи, како што се сезонските шумски пожари (bushfires) или поплавите, кога илјадници обични граѓани со недели помагаат на терен како волонтери-пожарникари или во центрите за спасување.
Колективизам (Азија): Хуманоста е длабоко поврзана со хармонијата во општеството, почитта кон постарите и жртвувањето на личниот интерес за доброто на групата.
Најголемиот предизвик на модерното општество е „заморот од емпатија“. Поради постојаниот прилив на лоши вести од светот, луѓето понекогаш стануваат рамнодушни за да се заштитат емотивно. Затоа, денес повеќе од секогаш се цени враќањето кон микрокосмосот – идејата дека не мора да го спасиме целиот свет одеднаш, туку да бидеме луѓе за оние кои се веднаш до нас.
Ако ја погледнете историјата на Македонија, ќе забележите еден необичен феномен. Македонија, низ вековите, ретко кога била економска суперсила или геополитички гигант. Но, секогаш кога светот имал потреба од чиста, безусловна човечност, од ова тло никнувале фигури кои ја редефинирале хуманоста на глобално ниво. Светот ја доби Мајка Тереза – синоним за грижа кон најзаборавените. Балканот го доби Тоше Проески – момчето чиј глас лекуваше, а чии дела тивко спасуваа скршени детски судбини.
Хуманитарната димензија со децении беше запишана во нашата колективна ДНК. Бевме земјата на солидарноста, нација која по скопскиот земјотрес научи дека кога куќата на соседот паѓа, твоја должност е да подадеш рака, а не да затвориш прозорец.
Но, каде сме денес? Дали во трката по материјалното, поларизирани од дневната политика и затворени во сопствените дигитални меурчиња, полека ја губиме сопствената срцевина?
Кога Гонџа Бојаџиу го напуштила родното Скопје, со себе го понела токму тој скромен, македонски код на сочувство. Таа не барала слава, туку засолниште за болните во сиромашните квартови на Калкута. Повеќе од половина век подоцна, едно момче со ангелски глас од Крушево ја повтори истата матрица. Тоше Проески не донираше за ПР-поени. Тој градеше болници, помагаше на семејства во мака и јасно ни порача: „Ве сакам сите“ не беше само фраза, туку негово животно кредо. На прашањето за неговите хуманитарни дела, тој едноставно велеше: „Тоа не е ништо, јас сум само човек“.*
Мајка Тереза и Тоше не беа исклучоци настанати по случајност; тие беа производ на едно општество кое ги вреднуваше сплотеноста, скромноста и емпатијата. Тие беа огледало на она што Македонија суштински е кога ќе се соголат сите политички и економски кризи.
Денес, сликата е застрашувачки поинаква. Живееме во ера на социјални мрежи каде што солидарноста често трае колку едно „стискање лајк“ или споделување на апел за помош. Секој нешто постира затоа што е лесно и достапно и секој може да го види затоа што сите стојат пред екранот на мобилен или компјутер. Станавме општество на набљудувачи. Кога ќе видиме неправда или човек во неволја на улица, побрзо го вадиме телефонот за да снимаме, отколку што ја подаваме раката за да помогнеме.
Поларизацијата по секаква основа – политичка, етничка, социјална – направи да гледаме со недоверба кон човекот до нас. „Борбата за преживување“ и капиталистичкиот притисок нѐ претворија во индивидуалци кои гледаат само во својот двор. Но, со тоа што го затвораме срцето за другите, ние всушност го уриваме сопствениот дом.
Како да ја разбудиме заспаната ДНК?
Враќањето на хуманоста не бара од нас да бидеме светци или билионери. Потребна е револуција на малите чекори, враќање на она што постарите го нарекуваа „комшилук“ и „човештина“.
Хуманоста е жива кога ќе му помогнете на повозрасниот сосед да ги качи кесите до третиот кат. Таа е жива кога ќе купите оброк за бездомникот пред супермаркетот, наместо да го свртите погледот и да го игнорирате.
На нашите народни кујни, прифатилишта за животни и здруженија за луѓе со попреченост не им требаат секогаш пари – им треба време. Два часа волонтирање во месецот вредат повеќе од стотици лути коментари на Фејсбук за тоа „како државата ништо не прави“.
Должност на секој родител и наставник во Македонија е да ги учи новите генерации кои беа Тоше и Мајка Тереза – не како недостижни икони од постери, туку како пример дека големината на еден човек се мери исклучиво по она што го дал, а не по она што го земал.
Македонија не смее да дозволи хуманоста да стане само музејски експонат или тема за носталгични разговори. Наследството на Тоше и Мајка Тереза не е само гордост, туку и огромна одговорност. Тоа е долг кој го имаме кон нив, кон себе и кон иднината.
Следниот пат кога ќе помислите дека светот станал сурово место, сетете се дека вие го правите тој свет. Сменете го микрокосмосот околу вас. Бидејќи, како што велеше Тоше, „имајте во предвид дека човекот се препознава по човечноста“. Каде и да сме во светот, време е да се препознаеме повторно по ЧОВЕЧНОСТА.
