Колаж од археолошки цртежи на монети, накит и други предмети пронајдени во Стенчевската тврдина.
Над селото Стенче се издигаат остатоците од стар утврден град, а во неговата околина се наоѓа неолитска населба чии почетоци се поврзуваат со животот на овој простор пред околу 8.000 години. Заедно, овие локалитети сведочат за богатото културно и историско наследство на Полог.
Стенчевската тврдина е археолошки локалитет над селото Стенче, во подножјето на Сува Гора. Се наоѓа на ридот Градиште, на надморска височина од околу 730 метри. На врвот на ридот се простира зарамнето плато, опкружено со остатоци од масивни кули и бедеми, изградени од камен поврзан со малтер.
Од тврдината треба да се разграничи неолитската населба Тумба – Стенче, која се наоѓа западно под селото, на десната страна на реката Вардар. Токму со оваа населба се поврзуваат податоците за живот стар околу осум илјади години.
Тумба – Стенче: сведоштво за најраните земјоделски заедници
Археолошките истражувања кај Стенче започнале во 1973 година, а една од подоцнежните истражувачки фази била спроведена во летото 2007 година.
Според археологот Драгиша Здравковски од Музејот на Македонија, најстариот хоризонт на неолитската населба Тумба – Стенче, препознатлив по керамичките садови со белосликана декорација, датира околу 6100 година пред нашата ера.
Наодите од најдлабоките истражени слоеви укажуваат дека на овој простор постоела организирана населба уште во раниот неолит. Нејзините жители граделе куќи приспособени на потребите и големината на семејствата и изработувале разновидни предмети за секојдневна употреба.
Пронајдени се орудија од камен, коска и кремен, меѓу кои секири, длета и други обработени предмети. Археолозите откриле и два целосно зачувани пехари од доцниот неолит, фрагменти од човеколики фигурини и разновиден керамички материјал.
Овие наоди го збогатуваат познавањето на неолитот во Македонија и на начинот на живот на најраните земјоделски заедници во Полошката Котлина.
Жртвеникот на Големата мајка
Меѓу највпечатливите откритија од Тумба – Стенче е целосно зачуван керамички жртвеник од типот познат како „Големата мајка“, пронајден во куќа од раниот неолит.
Предметот се поврзува со анзабеговско-вршничката културна група. Неговите геометризирани форми, без јасно изразени антропоморфни обележја, се толкуваат како ран облик на жртвениците што во средниот неолит добиваат поразвиени форми.
Овој наод се издвојува како особено значаен примерок во корпусот на неолитската керамика во Македонија и е посочен како дел од музејската збирка на Музејот на Македонија.
Тврдината и животот во доцната антика
На ридот Градиште, остатоците од утврдувањето и откриениот археолошки материјал сведочат за значењето на населбата во подоцнежните историски периоди.
Со ископувањата во утврдениот град се пронајдени керамички садови, монети, накит, оружје, алати и орудија, меѓу кои и предмети датирани од IV до VI век. Откриената згура од обработка на метали укажува и на металопреработувачка дејност, односно на можно постоење ковачница.
Особено внимание привлекуваат остатоците од ранохристијански објект и големиот железен крст, кој се датира во V век. Во досегашните толкувања се изнесува и претпоставка дека во објектот се извршувале крштавања.
Овие откритија отвораат прашања за црковната улога на населбата и за можноста таа да била значаен христијански центар во Полог. Сепак, претпоставката за епископско седиште бара дополнителни археолошки и историски потврди.
Средновековни траги и неоткриеното име на градот
Меѓу наодите од локалитетот се споменуваат и монети на венецијанските дуждови, кои упатуваат на трговски врски во средновековниот период, веројатно во XIV и XV век.
Според описите на утврдувањето, во средината на XIV век градот веќе бил во урнатини. Неговото име сè уште не е сигурно утврдено. Откриените остатоци, меѓу кои цистерна за вода и простории за престој во западниот дел, се важни за натамошното проучување на неговата организација и функција.
Богатството на наоди од различни епохи го издвојува Стенче како значајно археолошко подрачје во Полог и во северозападна Македонија. Притоа, трагите од повеќе периоди сведочат за долготрајно населување и користење на просторот, додека прашањето за непрекинат живот бара дополнителни истражувања.
Македонија изобилува со стари населби и тврдини, истражени во различен обем. Стенчевската тврдина и Тумба – Стенче заземаат значајно место меѓу нив: едната ги чува трагите на утврдениот град и неговите жители, а другата нè враќа кон почетоците на организираниот живот во овој дел од Македонија.
Стенче е драгоцен дел од македонското културно наследство.
Наведена литература: Иван Микулчиќ, „Средновековни градови и тврдини во Македонија“, Македонска академија на науките и уметностите, 1996.
