Мане Јаковлески
На 3 октомври 1995 година, експлозија во центарот на Скопје го загрози животот на првиот претседател на независна Република Македонија. Нападот однесе два човечки живота. Триесет и една година подоцна, прашањата за неговите организатори и извршители остануваат без судски утврден одговор.
На 3 октомври 1995 година, во 9:50 часот, на улицата „Македонија“, пред хотелот „Бристол“ во Скопје, бил извршен атентат врз претседателот Киро Глигоров. Во моментот на нападот, тој со службеното возило се движел од својата резиденција кон работното место во Собранието на Република Македонија.
Експлозијата била предизвикана од автомобил-бомба. Во паркиран „цитроен ами 8“ биле поставени околу 20 килограми експлозив, активиран со далечински управувач додека минувало претседателското возило.
Глигоров го преживеал нападот со тешки повреди во пределот на главата. На местото на атентатот загинал неговиот возач Александар Спировски, а од здобиените повреди подоцна починал и случајниот минувач Христо Христоманов. Биле повредени телохранителот Илчо Теовски и други граѓани.
Нападот предизвикал шок и неизвесност во Македонија. Во време кога независната држава ги зацврстувала своите институции и меѓународната положба, атентатот врз нејзиниот претседател отворил сериозни прашања за безбедноста и способноста на службите да го заштитат државниот врв.
Обемна истрага без судска разрешница
По атентатот била спроведена голема полициска истрага. Биле проверувани возила и објекти, легитимирани и претресувани лица и водени информативни разговори со луѓе за кои постоеле сомневања дека би можеле да бидат поврзани со нападот.
Сепак, овие активности не довеле до судско утврдување на одговорноста. Клучните прашања останале неодговорени: кој го подготвил, кој го извршил и кој го нарачал атентатот?
Зад датумот 3 октомври 1995 година стојат загубени човечки животи, тешки повреди и семејства чие секојдневие било неповратно променето. Затоа сеќавањето на овој настан не смее да се сведе само на годишнина и на повторување на познатите факти.
Моето лично сведоштво: БНД ме испрашуваше во Берлин
По атентатот врз претседателот Киро Глигоров, јас бев во Берлин. Еден ден, во ресторанот „Ново Скопје“, кај мене дојдоа двајца припадници на германската разузнавачка служба БНД. Ми соопштија дека следниот ден треба да се јавам во нивните простории, во близина на аеродромот Темпелхоф.
Според тоа што ми го кажаа во БНД, македонската служба ме ставила на листата на осомничени и побарала од германската страна да ме испраша. Три дена по ред одев на тие разговори.
Кога заврши официјалниот дел од испрашувањето, ги прашав дали заклучиле дека сум вмешан во атентатот. кратко ми одговорија:
„Ние знаеме дека не си вмешан. Твоите од Македонија бараа да те испитаме.“
Тогаш прашав кој е организаторот или нарачателот на атентатот.
Ми возвратија дека сум повикан тие да ми поставуваат прашања, а не јас да ги прашувам нив.
Сепак, продолжив да инсистирам. Според моето сеќавање, во тој разговор ми го спомнаа името на тогашниот министер за внатрешни работи Љубомир Фрчкоски, како и имињата на уште двајца високи функционери во тогашната македонска влада.
Ова го пренесувам како мое лично сведоштво за она што ми беше кажано по завршувањето на официјалното испрашување. Спомнувањето на тие имиња во разговорот само по себе не ја докажува нивната вмешаност или одговорност за атентатот. Но за мене останува сериозна причина да барам да се провери што знаеле службите и врз какви сознанија ги темелеле своите зборови.
Одговорот што го добив ми остана врежан во сеќавањето. Ако, како што ми рекоа, знаеле дека не сум вмешан, врз каква основа моето име било ставено на листата на осомничени? Кој го побарал моето испрашување и со какви информации го образложил тоа барање?
Касетите и прашањата за нивната содржина
Доколку истрагата сè уште трае, подготвен сум пред надлежните институции да го кажам и она што го знам за документите снимени на касети, кои, според моите сознанија, биле предадени во македонската амбасада во Берлин, а потоа доставени до претседателот Киро Глигоров, за ова има жив сведок кој може ова да го потврди.
Според информациите што ги добив, касетите биле проверувани во македонската служба, а делови од снимениот материјал биле бришани.
Ова е сериозно тврдење што бара проверка. Самата информација за бришење не докажува дека биле отстранувани имиња на нарачатели или извршители на атентатот. Но отвора прашања: што содржеле тие делови, кој имал пристап до касетите, дали навистина биле менувани и дали постојат оригинали или копии со кои може да се направи споредба?
Подготвен сум да ги споделам своите сознанија и да дадам мислење за тоа како би можело повторно да се дојде до снимки од оригиналните касети. Можеби токму споредбата на оригиналниот материјал со доставените примероци би помогнала да се разјасни дали нешто било отстрането и какво значење имало тоа за истрагата.
Останува и прашањето за потеклото на првите снимки од настанот. Според она што ми е познато, тие биле поврзувани со лице претставено како германски турист, кое наводно случајно се нашло на местото. Присуството на турист со апарат само по себе не докажува дека однапред знаел што ќе се случи, но „случајното“ присуство и времето на снимањето заслужуваат сомнеж дека германската БНД знаела за атентатот и за точното време кога тоа ќе се случи и на кое место.
Што знаеле службите и зошто случајот остана нерасветлен?
Моето сомнеж дека службите знаеле повеќе отколку што ѝ соопштиле на јавноста. Се прашувам дали ширењето на истрагата можеби служело и за оддалечување од вистинската трага, тоа е мој сомнеж за прикривање на вистината.
Поминатите години не ја намалуваат тежината на злосторството, ниту потребата тоа да биде расветлено. Почитта кон жртвите бара истрајност во барањето на вистината, а довербата во институциите бара отчет за нивното постапување.
Подготвен сум да го кажам она што го знам и да помогнам тоа да се провери. Оригиналните снимки, службената документација и сведоштвата треба да покажат што навистина се случило, без однапред да се прогласува нечија вина.
Одговорноста не завршува со реченицата „сторителот е непознат“.
Македонија заслужува да дознае кој стоел зад атентатот врз Киро Глигоров, но и зошто случајот останал нерасветлен.
Вистината им ја должиме на жртвите, на нивните семејства и на идните поколенија.
