Македонска Нација
Нестор Алексиев Мирчевски го изработил саркофагот со помош на својот дванаесетгодишен син Миле. По 68 години, во 2014 година, Миле повторно го допрел оревовото дрво и со солзи се присетил на татко му и на деновите кога заедно создавале дело достојно за Гоце.
Саркофагот на Гоце Делчев: Изработен во 1946 година, повторно допрен по 68 години
Во 1946 година, копаничарот Нестор Алексиев Мирчевски, со помош на својот дванаесетгодишен син Миле, го изработил дрвениот саркофаг во кој посмртните останки на Гоце Делчев биле пренесени од Софија во Скопје. Во репортажа на „Дневник“, која според наведените години датира од 2014 година, тогаш осумдесетгодишниот Миле повторно го допрел делото што го создавал покрај својот татко.
Шеесет и осум години ги разделувале изработката на саркофагот и оваа емотивна средба. Но за Миле спомените биле живи: работилницата, оревовото дрво, алатките и татко му, кој работел деноноќно за да создаде дело достојно за Гоце Делчев.
Нестор Алексиев Мирчевски и копаничарската традиција
Нестор Алексиев Мирчевски (1873–1969) бил еден од значајните мајстори на македонската копаничарска традиција. Потекнувал од родот Мирчевци, поврзан со дебарското село Осој, и зад себе оставил многубројни дела во дрво и во мермер.
Работел во повеќе европски земји, создавајќи иконостаси, престоли, икони, рамки, фигури и мебел. Во репортажата се наведуваат неговите работи за црквите во Магарево и Трново, за „Свети Јован“ во Крушево, „Свети Никола“ во Софија, „Успение на Пресвета Богородица“ во Пазарџик и „Раѓање на Света Богородица“ во Топола.
Меѓу наведените дела се и престолите во „Света Богородица“ во Скопје и во „Свети Димитрија“ во Битола, како и работи за храмови во Белград, Бања Лука, манастирот Жича и црквата „Свети Кирил и Методиј“ во Љубљана.
Својот занает го пренесувал и на синовите. Миле почнал да работи со дрво уште на десетгодишна возраст, а копаничарската традиција ја продолжил и неговиот брат Борис Несторовски.
„Имав само десет години кога ми даде да се обидам да направам нешто во дрво. Наскоро ми рече: ‘Имаш фат, продолжи и внимавај’. И јас продолжив да му помагам колку што можев како дете“, се сеќавал Миле.
1944 година – сеќавањето за иконостасот во „Свети Спас“
Еден од спомените што Миле ги споделил во репортажата се однесувал на 1944 година, кога имал десет години. Тој бил поврзан со иконостасот во црквата „Свети Спас“, изработен од тајфата на Петре Филиповски – Гарката.
Според неговото сведоштво, за време на сојузничките бомбардирања на Скопје, кога семејството се засолнувало во скривниците на Кале, се проширила вест дека иконостасот треба да биде однесен од црквата и предаден на Германците.
Миле раскажувал дека со татко му дошле пред храмот, каде што иконостасот веќе бил спакуван. Нестор им се обратил на присутните Германци на германски јазик и побарал да не го однесуваат.
„Иконостасот што сакате да го земете го направиле моите предци. Вам, како на голема сила и културна земја, не ви прилега да го земете. Ова е бесценето, работено е дванаесет години“, ги пренел Миле зборовите на својот татко.
Во истото сведоштво тој наведувал дека Нестор им кажал за признанието што го добил за својата резба во Берлин во 1938 година.
Според сеќавањето на Миле, иконостасот потоа бил засолнет во Народната банка. По војната, Нестор повторно го монтирал во црквата, а неговиот син и во таа работа му помагал колку што можел.
1946 година – саркофагот бил изработен за 21 ден
Две години подоцна, во 1946 година, во семејната работилница пристигнала посебна задача: да се изработи дрвен саркофаг за пренесувањето на посмртните останки на Гоце Делчев од Софија во Скопје.
Миле тогаш имал дванаесет години. Иако бил дете, добро ги запаметил деновите во кои неговиот татко работел на ова дело.
Се сеќавал дека кај Нестор дошол претставник задолжен за културата и му ја пренел итната задача. Изборот на изгледот и на мотивите му бил доверен на мајсторот.
Нестор ги подготвил цртежите за само два дена.
„Не се послужи со ниту еден претходен цртеж или мотив од други дела. Од глава ги правеше скиците и ги црташе на хартија. Се сеќавам дека не користеше гума за бришење. Ако требаше нешто да коригира, го бришеше со леб. Кога цртежите беа готови, почнавме да работиме на оревовото дрво“, раскажувал Миле.
Семејното резбарско и столарско ателје се наоѓало во Скопје, на просторот каде што подоцна бил изграден првиот блок од Градскиот ѕид, кај зградата на „Агромеханика“, спроти Владата и „Македонска пошта“.
За саркофагот употребиле добро исушено оревово дрво што го имале во работилницата. Нестор му ги доверил на синот погрубите работи: дупчењето, чистењето на негативните полиња и грундирањето. Фините детали во резбата ги изработувал самиот.
„Јас одев на училиште, а по враќањето му помагав колку што можев. Тој работеше дење и ноќе, не запираше“, се сеќавал Миле.
Саркофагот, со димензии 0,60 × 0,60 × 0,75 метри, бил поставен на четири лавовски шепи. На секоја од четирите страни имало централен мотив. На предната страна бил изрезбан ликот на Гоце Делчев, опкружен со лаворов венец – симбол на победата.
„Татко ми најмногу беше сосредоточен токму на ликот на Гоце. Се плашеше дали ќе успее да го долови во оревовото дрво. Кога на крајот го издлаби, задоволно рече дека сè понатаму ќе оди полесно“, раскажувал неговиот син.
На страничните површини биле претставени тогашните грбови на Македонија и на Југославија, а на задната страна – знаме со пораката „Смрт или слобода – од Револуционерниот комитет“. Во внатрешноста била вградена лимена кутија, набавена од лимар од Старата скопска чаршија.
„Сè беше готово за 21 ден, бидејќи рокот беше многу кус. На крајот го премачка со мешавина од шелак и шпирт, за да го заштити дрвото од инсекти. Испадна убаво и јас сега се гордеам со тоа, бидејќи знам дека е неодминлив дел од македонската историја“, рекол Миле.
Крстот на капакот
При изработката во 1946 година, Нестор имал и една дилема: дали, во тогашните политички околности, на саркофагот да постави крст.
Според сеќавањето на Миле, татко му сметал дека крстот е вообичаен дел од вакво дело, но се прашувал како ќе биде прифатен од тогашната власт. Кога ја споделил дилемата со луѓето околу себе, добил поддршка.
На рачката од капакот изрезбал стилизиран крст, украсен со лисја. Кога дошол Димче Мире, Нестор му кажал дека направил крст на саркофагот. Според сведоштвото на неговиот син, тоа било прифатено без приговор.
Октомври 1946 година – Гоце пристигнал во Скопје
Во октомври 1946 година, посмртните останки на Гоце Делчев биле преземени од македонска делегација во Софија и пренесени во Македонија, во новоизработениот саркофаг.
Испраќањето и пренесувањето се одвивале на 7, 8 и 9 октомври. На 10 октомври 1946 година, со највисоки државни и воени почести, останките биле положени во дворот на црквата „Свети Спас“ во Скопје.
За почитта и емоциите што го придружувале овој настан во „Дневник“ сведочел и Панде Ефтимов, кој во 1946 година бил дете.
„Од Софија до Скопје – сите на колена каде што минува колоната со ковчегот со коските на Делчев. Орачите ги оставаат плуговите, жените ги носат лулките, нема кому да ги остават. Тоа беше невидена слика. Тогаш поделената Македонија, во тој момент, беше обединета. Јас бев дете, но се сеќавам дека на 10 октомври 1946 година во Скопје беше врнежливо и студено“, раскажувал Ефтимов.
Според неговото сведоштво, коските биле обвиткани со црвена свила, како симбол на илинденското знаме.
Ефтимов објаснил дека саркофагот во кој биле донесени останките во Скопје бил различен од сандачето во кое претходно се чувале во Македонскиот дом во Софија. На старото сандаче биле изрезбани кама и револвер, како и заветот:
„Се заколнуваат идните генерации светите мошти да бидат погребани во престолнината на независна Македонија.“
Сведоштвото на Ефтимов за останките во Баница
Во своето кажување Ефтимов изнел и тврдење дека дел од посмртните останки на Гоце Делчев останале во Баница. Притоа се повикал на раскажувања на потомци на Гоцевите сестри.
Тој го поврзувал ова со откопувањето на гробот во 1906 година од Михаил Чаков и Таската Серски. Според раскажувањето што го пренел, тие ги презеле коските од главата, рацете и нозете, но не и трупот, бидејќи сè уште не бил целосно распаднат.
Според истата верзија, кога останките биле изложени во црквата „Света Недела“ во Софија во август 1923 година, семејството забележало дека во сандачето недостигаат коските од трупот.
„Никаде, ама баш никаде нема доказ или сведоштво дека работата била завршена“, наведувал Ефтимов, мислејќи на подоцнежното преземање на преостанатите коски.
Ова е тврдење пренесено во неговото сведоштво, а не утврден заклучок за составот на посмртните останки што во 1946 година биле донесени во Скопје.
2014 година – повторна средба по 68 години
Според временските податоци во репортажата – 68 години од изработката на саркофагот во 1946 година – средбата на Миле со делото датира од 2014 година. Точниот датум на објавување не е наведен во приложениот текст.
По иницијатива на „Дневник“, тогаш осумдесетгодишниот Миле повторно се нашол пред саркофагот во комплексот на црквата „Свети Спас“, во просториите на Конзерваторскиот центар – Скопје.
Иако претходно повеќепати ја посетувал црквата, првпат по 68 години добил можност толку да му се приближи и повторно да го допре.
Рацете му трепереле. Нежно ги галел ликот на Гоце Делчев, грбот на Македонија, знамето, лисјата и цветовите врежани во оревовото дрво. Во очите му се појавиле солзи.
„Треперам, ова е првпат да го допирам по цели 68 години. Дрвото е сè уште нежно, како и тогаш. Го имам истото чувство како кога го допирав откако татко ми го заврши. На него работеше деноноќно, само за да направи нешто што ќе биде достојно за Гоце“, раскажувал Миле.
„Немам зборови да ви го опишам преубавото чувство“, додал тој.
Состојбата на саркофагот во времето на репортажата
Во времето кога била подготвена репортажата, стручњаците од Конзерваторскиот центар – Скопје посочиле дека оревовото дрво било во исклучително добра состојба. Освен помали дупчиња предизвикани од инсекти, не биле забележани поголеми оштетувања. Дотогаш саркофагот еднаш бил третиран со хемиски средства против инсекти.
И Миле внимателно ги забележувал промените што времето ги оставило врз делото.
„Забележувам само една мала пукнатина и дека малку е сменета бојата. Тогаш беше посветла, а сега е потемна, бронзена. Тоа е нормално и добро за дрвото. Се радувам што се уверив дека заштитата што ја стави татко ми, со шелак и шпирт, била добра. Тоа е традиционален рецепт што копаничарите го применуваат за своите дела“, рекол тој.
Изработен во 1946 година, саркофагот ја зачувал не само убавината на македонската резба, туку и споменот за рацете што го создале. Кога Миле повторно го допрел во 2014 година, по 68 години, во тој допир се соединиле детството, споменот за татко му и почитта кон Гоце Делчев.
