Извештајот на Државниот завод за ревизија за железничкиот Коридор 8 повторно го отвора прашањето: колкава е сметката што Македонија ја плаќа за пропустите, доцнењата, неправилностите и недомаќинското управување со јавните пари во седумгодишното владеење на СДС и ДУИ?
Пратеникот Бојан Велјановски посочи дека Државниот завод за ревизија утврдил дека првата и втората фаза од железничкиот Коридор 8 не биле завршени, а државата платила 4,6 милиони евра провизии за неповлечени средства.
ДЗР констатирал неефикасно управување со овие стратешки проекти. Железничката пруга доцнела со години, а граѓаните плаќале милионски провизии без очекуваниот инфраструктурен резултат да биде реализиран во предвидените рокови.
Дополнително, ДЗР предупредил и на ризик од губење на околу 61 милион евра ИПА-грант за третата фаза од железничкиот Коридор 8.
Велјановски побара овие наоди да не останат само запишани во ревизорски извештај, туку Јавното обвинителство да го испита случајот и да утврди како настанале провизиите од 4,6 милиони евра, кој бил одговорен за доцнењата и дали со нечие постапување или непостапување била предизвикана штета за државата.
Но Коридорот 8 е само еден од примерите што отвораат сериозни прашања за управувањето со државните пари во времето на СДС и ДУИ.
Кичево–Охрид – години доцнење и дополнителни милиони
Автопатот Кичево–Охрид со години се соочуваше со доцнења, дополнителни трошоци, анекси и проблеми при реализацијата.
ДЗР констатираше дека и покрај дополнителното задолжување и продолжувањето на роковите, автопатот не бил завршен во предвиденото време. Проектот стана пример за тоа колку скапо може да ја чини државата лошото планирање и неефикасното управување со големите инфраструктурни инвестиции.
ЕСМ и РЕК Битола – ограничена конкуренција и ризици за јавните пари
Сериозни ревизорски забелешки имаше и за ЕСМ и РЕК Битола, особено во делот на јавните набавки.
Ревизорите укажуваа на постапки со ограничена конкуренција, недоволна транспарентност и ризици од неекономично трошење на јавните средства.
Кога станува збор за енергетскиот сектор, каде што се вртат огромни суми народни пари, секоја ваква констатација бара одговор – кој одлучувал, зошто одлучувал и дали државата била оштетена?
Онкологија – кога слабостите во системот го допираат човечкиот живот
Особено тешки прашања отвори Клиниката за онкологија.
Ревизијата утврди слабости во планирањето, набавката и контролата на биолошката терапија, како и проблеми со критериумите и евиденцијата.
Овде веќе не станува збор само за пари. Станува збор за најчувствителната област – здравјето и животот на пациентите.
Токму затоа случајот со Онкологија останува еден од најтешките примери за последиците што можат да ги предизвикаат слабите институционални контроли.
Фондот за иновации – милиони и слабости во контролата
На списокот е и Фондот за иновации и технолошки развој, каде ДЗР констатираше законски недоречености, слабости во системот за следење на доделената финансиска поддршка и активности за кои биле издвојувани значителни средства.
Кога државата дели милиони за поддршка на компании и проекти, јавноста има право да знае кому се доделени парите, според кои критериуми и каков резултат е постигнат.
Ковид-набавки – 88 проценти без објавен оглас
Посебно внимание заслужуваат јавните набавки за време на ковид-пандемијата.
ДЗР утврдил дека 88 проценти од реализираните јавни набавки биле спроведени со преговарање без објавување оглас.
Ревизорите констатирале недоволно прецизни критериуми за утврдување на итноста, а кај дел од постапките се преговарало само со еден економски оператор.
Утврдени биле и значителни разлики во цените што различни институции ги плаќале за исти или слични производи.
Во периодот од март до октомври 2020 година биле доделени договори за јавни набавки во вредност од околу 416,6 милиони денари.
И повторно се поставува истото прашање: дали некој ја испитал одговорноста и дали граѓаните добиле целосна сметка за потрошените пари?
Образованието – недовршени објекти и слабости во трошењето
Ревизорите утврдиле неправилности и во Министерството за образование и наука за работењето во 2023 година.
ДЗР констатирал слабости во управувањето со капиталните инвестиции, недовршени објекти, неизвршени технички приеми, проблеми со користењето средства за учебници, како и ненаплатени побарувања од студентски кредити стари повеќе од една деценија.
Додека учениците и родителите со години се соочуваа со проблеми со учебници и услови за образование, ревизијата отвора прашања за тоа како биле планирани и трошени средствата во системот.
Државниот имот – едни барале простор, други имале празни објекти
Впечатлив пример е и управувањето со државниот недвижен имот.
ДЗР утврдил дека системот не обезбедувал ефикасно управување со државните станови и деловни простории.
Од 1.214 објекти што ги користеле девет министерства, 22 проценти не биле евидентирани во нивните сметководствени евиденции, а за дел од објектите немало соодветни одлуки за право на користење.
Во исто време, дел од институциите барале дополнителен простор, додека други располагале со празни објекти.
Само за закуп на простор за потребите на две министерства, во периодот од 2019 до октомври 2023 година биле исплатени околу 779.000 евра.
Државна лотарија – сомнежи за злоупотреба, милионски трошоци и лица што земале пари без да одат на работа
Посебно поглавје претставува Државна лотарија, каде ревизорските наоди отворија низа сериозни прашања.
ДЗР констатирал нелогични и непостоечки трансакции, записи без соодветна финансиска документација и документи чија веродостојност била доведена во прашање. Ревизорите навеле и сомнеж за злоупотреба на парични средства, како и неправилности во работењето со благајната и платежните сметки.
Според ревизорскиот извештај, дневниот пазар од десет сопствени продажни места во 2024 година изнесувал околу 747.000 евра, но парите не биле редовно уплаќани на платежните сметки, а не била воспоставена ниту соодветна благајничка евиденција што би овозможила целосно следење на готовинските трансакции.
Уште повпечатливи се трошоците за реклама, пропаганда, промоции и саеми, кои во 2024 година достигнале околу 3,58 милиони евра – десет пати повеќе во споредба со 2020 година.
ДЗР утврдил и дека бил склучен десетгодишен договор за закуп на деловен простор во Визбегово во вкупна вредност од околу 3,09 милиони евра со ДДВ. За просторот веќе биле исплатени значителни средства, а ревизијата забележала дека пет месеци во 2023 година тој воопшто не бил користен.
Но еден од највпечатливите наоди се однесува на ангажирањето лица со договори за привремени работи.
Според ДЗР, во 2024 година биле склучени договори со 195 лица, од кои 75 не доаѓале на работа и не извршувале работни задачи, а сепак за нив биле исплатени околу 242.000 евра.
Ревизорите утврдиле и неправилности поврзани со наградите од инстант-лозовите, набавките на станови, автомобили и електрични скутери како награди, како и други проблеми во сметководствената и материјалната евиденција.
Поради утврдените состојби, ДЗР се воздржал од изразување мислење за реалноста и објективноста на финансиските извештаи и дал неповолно мислење за усогласеноста со законската регулатива и воспоставените политики.
Колку уште ќе излегува на површина?
Коридорот 8, Кичево–Охрид, ЕСМ и РЕК Битола, Онкологија, Фондот за иновации, ковид-набавките, образованието, државниот недвижен имот, Државна лотарија…
Различни институции, различни области и различни суми, но низ ревизорските извештаи постојано се повторуваат слични проблеми: доцнења, слабо планирање, недоволни контроли, ограничена конкуренција, неефикасно управување, неправилности и ризици за јавните пари.
Овие ревизорски наоди сами по себе не значат автоматски утврдена кривична вина. Но токму затоа постојат Јавното обвинителство и другите надлежни институции – да испитаат дали зад неправилностите има и кривична одговорност.
Колку ја чинеше Македонија седумгодишното владеење на СДС и ДУИ?
Колку милиони биле изгубени поради доцнења, лошо планирање и провизии? Колку пари биле потрошени без очекуваниот резултат? Колку од ревизорските наоди биле истражени? И најважно – колкумина одговорни лица одговарале?
Ревизорските извештаи не смеат да станат архива на заборавени милиони.
Ако нема кривично дело, јавноста треба да го знае тоа. Но ако има докази дека некој ја оштетил државата, ја злоупотребил функцијата или несовесно управувал со народните пари, мора да има одговорност.
Граѓаните имаат право да знаат каде завршувале нивните пари, кој ги носел одлуките и кој ќе одговара доколку Македонија била оштетена.
По седум години владеење на СДС и ДУИ, ревизорските извештаи продолжуваат да отвораат нови прашања.
А само Господ знае уште колку вакви или слични случаи постојат, кои досега не се откриени, не се истражени и за кои никој не понел одговорност.
