Мане Јаковлески
Постојат ветувања што човек ги дава во еден миг, а ги носи цел живот. Постојат и завети што не завршуваат со смртта на оние на кои им биле дадени. Напротив, тогаш стануваат уште посилни – стануваат долг кон семејството, кон предците и кон сопствениот народ.
Таков завет понел Петро Алексовски, Македонец кој животот го однел далеку од родниот крај, но никогаш не дозволил далечината да му ги избрише корените.
Петро го исполнил заветот што им го дал на својот татко и на својот брат, кои денес се упокоени: нивната приказна, но и приказната за судбината на илјадниците деца насилно прогонети од Егејскиот дел на Македонија, да не биде заборавена.
Од тој завет се родија документарниот филм „Македонецот“ и изложбата „Мајко мила“.
Но ова не е само семејна приказна.
Ова е приказна за едно поколение врз кое историјата оставила длабоки рани.
Во времето на Граѓанската војна во Грција, илјадници деца од Егејскиот дел на Македонија биле принудени да ги напуштат своите домови и родниот крај. За многумина тоа значело разделба со мајката и таткото, со селото, со куќата, со јазикот на детството и со земјата на која ги направиле првите чекори.
Некои чекале со децении повторно да ја видат земјата на своите родители и предци.
На некои не им било дозволено да се вратат.
А сите расеани низ Полска, Чехословачка, Унгарија, Романија, Албанија, Советскиот Сојуз и други земји, ја носеле Македонија во срцето до крајот на животот.
Токму затоа делото на Петро Алексовски има значење што ја надминува неговата лична и семејна судбина.
Ја претворил во сведоштво.
Во филм.
Во изложба.
Во трага што треба да остане и за генерациите што доаѓаат.
Затоа „Македонецот“ не треба да се гледа само како документарен филм, ниту „Мајко мила“ само како изложба. Тие се обид преку личните и семејните судбини да се зачува споменот за едно поколение кое било откорнато од своите домови и раселено низ светот.
Најсилните историски сведоштва понекогаш не се наоѓаат во големите книги и архиви.
Тие живеат во една стара фотографија.
Во писмо чувано со децении.
Во споменот за мајката што останала далеку.
Во детето што заминало од своето село не знаејќи дали некогаш повторно ќе се врати.
И во зборовите на таткото кој на својот син му остава аманет:
Не дозволувај да се заборави.
Токму тука е суштината на заветот што го носел Петро Алексовски.
Тој можел да продолжи да го живее својот живот во Полска и семејната приказна да остане само негова. Наместо тоа, решил да ја отвори пред јавноста и да ја остави како сведоштво за поколенијата што не го доживеале времето на прогонот.
Со тоа го исполнил ветувањето дадено на најблиските.
Но направил и нешто повеќе.
Им дал глас на оние што повеќе не можат сами да раскажуваат.
Денес, кога неговиот татко и неговиот брат се упокоени, тие нема да можат да седнат во салата и да го гледаат филмот. Нема да можат да застанат пред фотографиите на изложбата.
Но нивниот завет ќе биде таму.
Во секоја сцена.
Во секоја фотографија.
Во секој спомен.
Во секоја солза што ќе го разбуди сеќавањето.
И можеби токму тоа е најголемата победа над заборавот.
Човекот заминува, но сведоштвото што ќе го остави зад себе може да го надживее.
Ќе се врати не за да повикува на омраза.
Не за новите поколенија да ги носат товарите на старите конфликти.
Туку за да се памети.
И кога светлата во салата ќе се изгаснат, кога на платното ќе започне „Македонецот“, а пред посетителите ќе се отворат сведоштвата од „Мајко мила“, можеби нема да бидат потребни многу зборови.
