Славе Катин
Од духовните средишта во Преспа и Охрид до возобновувањето на древната архиепископија, македонската црковна историја сведочи за истрајноста на верата и за стремежот кон сопствен духовен дом. Во таа вековна приказна, архиепископот Доситеј зазема исклучително место.
Историјата на Македонската православна црква – Охридска архиепископија е длабоко поврзана со духовното и културното наследство на Македонија. Во неа се испреплетуваат делото на светите Климент и Наум, средновековните црковни средишта во Преспа и Охрид и подоцнежните настојувања за возобновување на самостојниот црковен живот.
Податоците за најраните поглавари во Самуиловата држава се ограничени. Меѓу имињата што се поврзуваат со тогашната црковна организација посебно место има Герман-Гаврил, чија дејност се врзува со Преспа, едно од најзначајните државни и духовни средишта во времето на цар Самуил.
Герман-Гаврил и духовното средиште во Преспа
Во македонската историографија Герман-Гаврил се посочува како поглавар поставен од Самуил, близок до владетелското семејство и почитуван во тогашната држава. Се среќава и толкувањето дека Самуиловиот син Гаврил Радомир го добил името по него. Сепак, таквата поврзаност треба да се пренесува како историско толкување, а не како непосредно докажан факт.
Во дел од историската литература се наведува и потврда на поглаварот од римскиот папа. Поради ограниченоста на зачуваните сведоштва, прашањата за таа потврда и за точните околности на црковното осамостојување бараат внимателно разгледување.
Преспа во тоа време имала значење што ги надминувало нејзините географски граници. Како владетелско и црковно средиште, таа била простор во кој се поврзувале државната власт, богослужбениот живот и духовниот авторитет на Црквата.
Според народното предание, Герман-Гаврил бил погребан во црквата во селото Герман, во Долна Преспа, во егејскиот дел на Македонија. Ова предание ја зачувало врската меѓу името на поглаварот и духовната меморија на преспанскиот крај. Точниот датум на неговата смрт не е сигурно утврден.
Доситеј – поглаварот што ја предводеше обновата
Во современата македонска црковна историја, архиепископот Доситеј е една од најзначајните личности. Неговото име останува поврзано со возобновувањето на Охридската архиепископија во лицето на Македонската православна црква и со изградбата на нејзините институции.
Со световно име Димитар Стојковски, Доситеј уште во младоста го избрал монашкиот пат. Во 1924 година се замонашил во манастирот „Света Богородица Пречиста“ кај Кичево. Неговото духовно созревање продолжило на Света Гора, а богословското образование го надградувал во Битола и во Белград. Во 1951 година бил избран за топлички епископ, викар на српскиот патријарх Викентиј.
Монашкото искуство, образованието и познавањето на црковниот живот го подготвиле за одговорноста што подоцна ќе ја преземе. Македонското црковно прашање барало трпение, решителност и способност народната желба за сопствена Црква да се преточи во организиран духовен живот.
На Вториот црковно-народен собор во Охрид, во октомври 1958 година, била донесена одлуката за возобновување на Охридската архиепископија како Македонска православна црква. Доситеј бил избран за нејзин прв поглавар, со титулата архиепископ охридски и скопски и прв митрополит македонски. Во 1967 година, во времето на неговото поглаварство, била прогласена автокефалноста на МПЦ.
Црква што се гради преку луѓето и институциите
Значењето на Доситеј се гледа и во секојдневното организирање на Црквата. Во негово време се зацврстувале епархиите, се развивале свештенството и црковните општини и се поставувале темели за богословско образование. Богословијата била отворена во 1967 година, а Богословскиот факултет во 1977 година.
Особено значајна била грижата за македонските иселеници. Црковните општини во дијаспората станувале места за молитва, средби и меѓусебна поддршка. Преку нив се одржувале јазикот, празничните обичаи и врската на младите поколенија со Македонија.
Доситеј ја предводел Црквата до своето упокојување на 20 мај 1981 година. Зад себе оставил дело што го надминува животот на еден поглавар: возобновена црковна организација, образовни установи и заедници во татковината и во иселеништвото.
Од Преспа и Охрид до храмовите на Македонците низ светот, духовното наследство се пренесува преку верата, паметењето и делата. Архиепископот Доситеј останува меѓу личностите што му дадоа современ облик на тој завет, посветувајќи го својот живот на Македонската православна црква и на нејзиниот народ.
