Александар ДОНСКИ
(Посветено на академик Блаже Ристовски)
СТРАНСКИ СВЕДОШТВА ЗА МАКЕДОНСКАТА НАЦИОНАЛНА СВЕСТ ОКОЛУ ИЛИНДЕНСКИОТ ПЕРИОД
Во врска со македонското национално самосознание за време и по Илинденскиот период ќе наведеме и странски сведоштва.
Рускиот цивилен агент Петрајев, во 1907 година, по посетата на неколку кази во Македонија (во присуство на Хилми-паша), запишал:
„Самото население почнува мошне забележително да се чувствува оптоварено од пропагандите и тоа најискрено бара да биде оставено намира. Во Костурската каза доаѓаа делегации од селата и ни изјавуваа дека не ги сакаат ниту грчките, ниту бугарските учители и свештеници, туку молат да им бидат дадени македонски. На прашањето за нивната националност тие одговараа дека се Македонци“. (Д-р Симон Дракул, „Македонско Сонце“, 20.02.1998, с. 13).
Австријанецот од Штаерска проф. д-р Рудолф Киндингер во времето околу Илинденското востание учел во Македонија,затоа што татко му овде работел на пругата за компанијата Чеминс дер фер Ориентакс. Подоцна тој објавил свои Мемоари под наслов: “Исечоци од моите сеќавања пред, за време и по Илинден (1903) во Македонија“ (ИНИ, Илинден 1903, Скопје, 1970). Во мемоарите д-р Киндингер сосема јасно ги спомнува Македонците како жители на Македонија, кои си зборувале на свој македонски јазик. Овде читаме:
„Бидејќи татко ми службено често работеше со македонски работници (аргати) на железничката и покрај нив имаше постојано двајца Македонци – возачи на дресина, кои кај нас мораа да преноќеваат во случај на потреба. Јас уште како мало дете го научив од овие работници македонскиот јазик… Сите работнички групи на железничката линија од Скопје,па надолу низ Вардар, скоро се до пред самиот Солун беа Македонци“.
И понатаму:
„Во 1892 година дојдов во Солун во Германското основно училиште во кое, како што напомнав, учеа децата на железничарите. Таму, отприлика во 1894 година, дознав за првпат од нашиот училишен служител – Македонец, кој беше од Гевгелија, дека била основана тајна организација за ослободување на Македонија… Јас бев единствен во училиштето што можев со него да зборувам на неговиот јазик, бидеêќи нашите тогашнИ автриска учители не разбираа македонски“.
Во Романија, професорот по славистика на Јашкиот универзитет Илија Баржулеску околу 1908 година запишал:
„Сите овие словенски доселеници на територијата на Романија, за кои понекогаш ние Романците, заради лажните теории што ни се сервираат, мислиме дека зборувает на бугарски, се главно работници и градинари што се доселени от Македонија и за себеси велат дека се Македонци, а не Бугари, (И. Барбулеско: „Романците спрема Србите и Бугарите – посебно со поглед кон прашањето на македонските Романци“, Белград, 1908, стр. 95).
Рускиот славист и македонист (инаку роден Бугарин) Петар Драганов, во 1900 година во врска со древната македонска историја изјавил:
„Дали Русите треба да се радуваат или да жалат во врска со тоа што во Македонија го издигнува својот глас тамошното староседелско население што си се нарекува себеси со старинското име Македонци?Според нашето лично мислење праведно би било барем морално да се поддржи ова многубројно племе што зборува на посебно словенско наречје и си има своја стара историја, не помалку интересна од историјата на Бугарите и на Србите…“
Се разбира дека постојат и други бројни сведоштва за македонското национално самосознание пред, за време и по Илинденскиот период.
Различни значења на употребата на етнонимот Бугари
Пред крајот на овој краток фељтон, би сакал да дадам едно поцелосно објаснување за употребата на етнонимот „Бугари“, како и на синтагмите изведени од него: „македонски Бугари, бугарски народ“ и сл., кои се однесуваат за Македонците во почетокот на 20 век
Во некои документи, книги, искази и сл. се среќаваат овие изрази како детерминација за Македонците (иако претходно наведените пројави ги демантираат инсинуациите дека наводно припадниците на целиот наш народ се декларирале како „Бугари“). Големобугарската пропаганда ги форсира овие изјави како „доказ“ дека Македонците се „Бугари“. Меѓутоа, со внимателна анализа на дел од ваквите пробугарски детерминирања многу лесно се забележува уште еден пропаганден трик.
Имено, употребата на терминот „Бугари“ за Македонците од тоа време, може да се разгледа од неколку сосема различни аспекти. Да го наведеме секој од нив.
1. Употреба на името „Бугари” за сите припадници на Бугарската егзархија
Во ваков случај терминот „Бугари“ не секогаш се употребувал во етничка смисла. Тој овде е употребен како црковен термин за детерминирање на сите припадници на Бугарската егзархија.
Ќе го илустрираме ова со еден општо познат пример. Во повеќе бугарски книги славниот крушевски војвода Питу Гули се става рамо до рамо со другите илинденски војводи, а за сите нив се тврди дека биле – „Бугари“ (!?). Меѓутоа, добро е познато дека Питу Гули бил етнички – Влав! Значи, тој воопшто не можел да биде „Бугарин“. Питу Гули, како Влав, своите религиозни чувства ги задоволувал во Бугарската егзархија (а не во Патријаршијата, како добар дел од тогашните Власи). Поради тоа, како Влав-егзархист, тој бил нарекуван „Бугарин“, „бугарски револуционер“ и сл. Ова автоматски значи дека во ваквите случаи под термините: „Бугари“, „бугарски револуционери“ и сл. се подразбирале и Македонците, т.е. македонските револуционери (но и припадниците на сите други етникуми) што припаѓале кон Бугарската егзархија, а не биле етнички Бугари.
(ПРОДОЛЖУВА)
