Свекрва
Дванаесет дена во кои Македонија била претворена во плен
Во летото 1913 година, додека по македонските градови и села сè уште се чувствувале последиците од двете балкански војни, во Букурешт започнало дипломатското довршување на она што било започнато со оружје. Победниците и поразените седнале на преговарачка маса за да исцртаат нови граници, а Македонија била третирана како воен плен.
На преговорите немало македонска делегација. Никој не го прашал македонското население во која држава сака да живее, ниту се разговарало за неговото право на сопствена држава. Името Македонија речиси и не се споменувало во официјалните формулации, но токму нејзината територија била главниот предмет на пазарење.
Букурешката мировна конференција траела од 30 јули до 10 август 1913 година според новиот календар, односно од 17 до 28 јули според стариот. За само дванаесет дена биле донесени одлуки чии последици Македонија ќе ги чувствува со генерации.
Од сојузници до непријатели
Првата балканска војна започнала како заедничка војна на Србија, Бугарија, Грција и Црна Гора против Османлиската Империја. Но уште пред целосно да заврши војната станало јасно дека некогашните сојузници имаат спротивставени планови за освоените територии.
Најголемиот спор се водел околу Македонија.
Србија настојувала да ги задржи териториите што ги зазела нејзината војска, особено долината на Вардар и Скопје. Грција не сакала да се откаже од Солун и од јужниот дел на Македонија, додека Бугарија се повикувала на предвоените договори и барала поголем дел од македонската територија.
Судирот прераснал во Втората балканска војна. Бугарија се нашла во војна против Србија и Грција, а ситуацијата дополнително се променила кога во конфликтот се вклучиле Романија и Османлиската Империја. Романската војска навлегла од север и стигнала во близина на Софија, додека османлиските сили повторно го зазеле Едрене.
Соочена со воен пораз на повеќе фронтови, Бугарија била принудена да побара примирје и мировни преговори.
Сојузот меѓу Белград и Атина
Уште пред почетокот на конференцијата било очигледно дека Србија и Грција настапуваат усогласено. Нивните делегации заедно пристигнале во Романија, а српскиот премиер Никола Пашиќ и грчките претставници јавно нагласувале дека меѓу нив нема сериозни несогласувања.
Прашањето за Гевгелија било практично договорено. Грција била подготвена градот да ѝ припадне на Србија, додека Србија го поддржувала грчкото барање за Кавала.
Зад јавните изјави стоела едноставна пресметка: Белград и Атина знаеле дека заеднички можат да ја принудат поразената Бугарија да прифати многу понеповолна граница. Нивното заемно усогласување било основата врз која подоцна била извршена поделбата на најголемиот дел од Македонија.
Бугарската делегација, предводена од Димитар Тончев, пристигнала во Букурешт во значително потешка положба. Бугарската војска била притисната од повеќе страни, романските единици се наоѓале во близина на Софија, а државата немала сила повторно да ја наметне својата волја со оружје.
Првиот ден: учтивост над воените урнатини
Првата седница се одржала на 30 јули 1913 година во романското Министерство за надворешни работи. Со конференцијата претседавал романскиот премиер Титу Мајореску.
На почетокот се проверувале полномоштвата и се утврдувал начинот на работа. Зад дипломатската учтивост, сепак, стоеле непомирливи барања.
Романија сакала територијални отстапки во Добруџа. Србија барала да ги задржи освоените делови од Вардарска Македонија. Грција настојувала да ги обезбеди Солун, Кавала и егејското крајбрежје. Бугарија, иако поразена, се обидувала да добие што поголем дел од источна Македонија и излез на Егејското Море.
На предлог на грчкиот премиер Елефтериос Венизелос било договорено примирје. Тоа, меѓутоа, било временски ограничено. Доколку не се постигнел договор, војната можела да продолжи. Преговорите поради тоа не биле слободна дипломатска расправа, туку пазарење под непосредна закана од ново крвопролевање.
Кавала – главната монета за поткусурување
Најжестокиот грчко-бугарски спор се водел околу Кавала. Пристаништето имало огромно стопанско и стратегиско значење. За Бугарија тоа претставувало посакуван излез на Егејското Море, додека Грција го сметала за неопходен дел од својата нова територијална положба.
Венизелос категорично порачувал дека Кавала мора да остане под грчка власт. Бугарската делегација, пак, се обидувала да го добие градот со територијална размена. Во дипломатските комбинации се споменувала можноста Бугарија да се откаже од своите барања кон Штип и Кочани, ако за возврат ја добие Кавала.
Така македонските градови биле ставени на маса како жетони: Штип и Кочани за Кавала, Гевгелија како дел од српско-грчкиот договор, а реките, планините и железничките линии како погодни точки за повлекување граници.
Ниту една страна не тргнувала од интересите на населението. Се пресметувале пристаништа, комуникации, плодни полиња и стратешки позиции.
Големите сили зад балканските делегации
Преговорите формално ги воделе балканските држави, но зад секоја делегација се чувствувало присуството на големите европски сили.
Русија ја поддржувала Бугарија во барањето за Кавала, надевајќи се дека преку неа ќе го зачува своето влијание и можноста за посреден пристап кон Егејското Море. Слична положба зазеле Австро-Унгарија и Италија, секоја водена од сопствените интереси.
Франција и Велика Британија биле поблиски до позициите на Србија и Грција. Во Белград и Атина гледале корисни фактори за ограничување на руското и австроунгарското влијание. Германија, исто така, била наклонета Кавала да остане под грчка власт.
Поради тоа, границата не зависела само од состојбата на боиштата. Таа била дел и од поширокото европско натпреварување. Македонија се нашла меѓу интересите на два круга држави кои веќе се движеле кон големата пресметка што ќе започне само една година подоцна — Првата светска војна.
Автономијата како задоцнета дипломатска карта
Во еден момент се појавила можност Бугарија да го отвори прашањето за автономија на Македонија. Но предлогот не бил поставен како доследна поддршка на македонското право на самоопределување, туку како последна дипломатска можност да се спречи Србија и Грција да ги задржат освоените територии.
Француската дипломатија испратила јасен сигнал дека таква расправа нема да биде прифатена. Било потсетено дека, на претходните преговори во Лондон, самата Бугарија го отфрлила османлискиот предлог за автономна Македонија, повикувајќи се на резултатите од војната.
Прашањето веднаш било тргнато од масата.
Со тоа исчезнала и последната, макар само тактички спомената, можност Македонија да се разгледува како политичка целина. Нејзината судбина повторно се сведувала на прашањето кој колкав дел ќе добие.
Војната продолжила со пропаганда
Додека делегатите преговарале, печатот во балканските држави водел сопствена војна. Се објавувале извештаи за злосторства, масакри и протерувања, често без можност за независна проверка. Целта била јасна: противникот да биде претставен како варварин, а сопствените територијални барања како морално оправдани.
Тоа не значи дека злосторства немало. Балканските војни биле проследени со убиства, палења, насилни иселувања и прогон на цивили од различни заедници. Но страдањето на населението истовремено било користено и како дипломатско оружје.
Карнегиевата комисија, која подоцна ги истражувала причините и последиците од балканските војни, забележала дека насилството било распространето и дека завојуваните страни ги користеле извештаите за злосторства за пропагандни цели.
Договор склучен без Македонија
На 10 август 1913 година бил потпишан Букурешкиот мировен договор. Со него била озаконета поделбата на географска Македонија.
Најголемиот дел, познат како Вардарска Македонија, ѝ припаднал на Србија. Јужниот, егејски дел со Солун и Кавала го добила Грција. Пиринскиот дел ѝ останал на Бугарија, додека помали територии преминале под албанска власт.
Македонскиот народ се нашол поделен со нови државни граници и изложен на различни политики на асимилација. Следувале промени на личните и географските имиња, ограничување на македонскиот јазик, притисоци врз црковниот и просветниот живот, преселувања и колонизација.
Букурешкиот договор не го решил македонското прашање. Тој само го претворил во извор на нови судири.
Граници повлечени преку жив народ
Деновите пред потпишувањето на договорот покажуваат дека поделбата на Македонија не била резултат на волјата на нејзиното население. Таа произлегла од воената сила на соседните држави, нивните меѓусебни договори и интересите на големите сили.
За Кавала се нуделе Штип и Кочани. За Гевгелија се договарале Белград и Атина. За реките, железниците и пристаништата расправале дипломати што Македонија ја гледале како простор, а не како земја со сопствен народ и политички стремежи.
Затоа 10 август 1913 година не е само датум на еден мировен договор. Тоа е датум кога поделбата на Македонија добила меѓународен потпис — без македонски претставник, без согласност на македонскиот народ и без право тој самиот да одлучува за својата иднина.
