Тихомир Каранфилов
Паисиј Хилендарски (1722–1773) бил православен монах и една од клучните фигури на бугарската национална преродба. Неговото најпознато дело, „Историја славјанобугарска“, завршено во 1762 година, се препишувало и се распространувало, поттикнувајќи интерес за историјата и за народниот идентитет.
Паисиј е роден во 1722 година во Самоковската епархија, веројатно во Банско. Живеел во време на османлиска власт и силно влијание на грчката црковна хиерархија врз православното население.
Во освртот на Александар Матковски, овој период е опишан како време во кое бугарскиот народ немал развиени национални културни установи и бил слабо познат во европските научни кругови. Како показател за ограничените сознанија се наведуваат и подоцнежните трудови на славистите Јернеј Копитар и Павел Јозеф Шафарик. Матковски го пренесува и сведоштвото на бугарскиот преродбеник Васил Априлов за образовани Бугари што се сметале за Грци, додека селското население ја зачувувало својата народност.
Од Хиландар до историските ракописи
Во 1745 година Паисиј заминал на Света Гора и се населил во манастирот Хиландар, каде што станал јеромонах и заменик-игумен.
Во 1758 година се запознал со српскиот монах и историчар Јован Раиќ, кој ја посетил Света Гора. Според изложувањето на Матковски, Раиќ бил под влијание на словенските историски и културни идеи што се развивале кај далматинските и дубровничките автори. Неговото влијание врз Паисиј се поврзува со поттикот да се зафати со пишување историја посветена на Бугарите.
Паисиј почнал да собира материјали од светогорските библиотеки. Во март 1761 година заминал во Сремски Карловци, каде што се запознал со делото на Мавро Орбини „Кралството на Словените“, објавено во Пезаро во 1601 година, како и со стематографиите на Павле Ритер Витезовиќ и Христофор Жефарович.
„Историја славјанобугарска“
По околу две години собирање и обработка на материјалите, Паисиј ја завршил „Историја славјанобугарска“ во 1762 година, во манастирот Зограф.
Неговото дело било обликувано под влијание на пошироките културни струења меѓу Јужните Словени. Иако не било создадено според современите начела на критичкото историско истражување, претставувало значаен обид за составување сеопфатна бугарска историја. Неговата цел била да ја поттикне бугарската национална свест и да предупреди на хеленизацијата и на откажувањето од сопствениот јазик и потекло.
Делото содржи вовед, историски поглавја, делови посветени на словенските просветители и на учениците на Кирил и Методиј, како и епилог. Во него историското раскажување се испреплетува со повик за зачувување на народната посебност.
Ширењето на делото и последните години
Паисиј патувал како монах што собирал прилози за манастирот. Во текот на тие патувања, неговото дело се препишувало и се ширело меѓу населението. Преписите овозможиле неговите пораки да стигнат до поширок круг читатели и слушатели.
Се претпоставува дека починал во 1773 година, во близина на Ампелино, кај денешен Асеновград, додека патувал кон Света Гора.
Со „Историја славјанобугарска“, Паисиј Хилендарски оставил значајна трага во бугарската преродба и во културната историја на Балканот во XVIII век.
Извор: Александар Матковски, „Грбовите на Македонија“, 1990, стр. 143.
