На 23 септември во 18.30 часот, во Меморијалниот центар на Холокаустот на Евреите во Македонија (ФХЕМ) во Скопје, ќе се одржи културно-меморијалната манифестација „Патување кон корените“, посветена на трагичните судбини на децата прогонети од Егејска Македонија.
Во рамките на манифестацијата ќе бидат прикажани документарниот филм „Македонецот“ и изложбата „Мајко мила“ на Петро Алексовски, Македонец кој живее и твори во Полска.
Преку фотографии, уметнички дела, сведоштва и човечки судбини, настанот ќе потсети на едно од најболните поглавја во поновата македонска историја.
Децата во виорот на Граѓанската војна во Грција
За целосно да се разбере пораката на „Патување кон корените“, треба да се вратиме во времето на Граѓанската војна во Грција од 1946 до 1949 година.
Егејска Македонија станала едно од главните подрачја на жестоките судири меѓу владините сили и Демократската армија на Грција. Војната ги зафатила селата и градовите, а цивилното население било изложено на борби, разурнувања, преселувања, сиромаштија и постојан страв.
Меѓу најранливите биле децата.
Во тие години илјадници деца биле одвоени од своите семејства и родни места. За македонските деца тоа не било само прашање каде ќе живеат и дали ќе бидат нахранети, туку и на кој јазик ќе зборуваат, каква историја ќе учат и каква национална припадност ќе им биде пренесувана.
Во 1948 година започнала организирана масовна евакуација на деца од подрачјата под контрола на Комунистичката партија на Грција и Демократската армија. Тие биле префрлани преку Југославија, а потоа кон Полска, Чехословачка, Унгарија, Романија и други земји.
Според истражувањата наведени во историската литература, во 1948 година од Егејска Македонија биле евакуирани околу 38.000 деца испратени во земјите од Источна Европа.
Пат без мајка и татко
За историските книги тие се бројки. За Македонија, тие се човечки судбини.
Многу од овие деца биле толку мали што не можеле целосно да разберат зошто заминуваат. Не знаеле каде ги водат, колку долго ќе бидат отсутни и дали повторно ќе ги видат своите родители.
Ги напуштале своите села со малку облека, понекогаш со парче леб во торбата и со ликот на мајката како последна слика од домот.
Во земјите каде што биле прифатени добивале покрив, храна и образование. Таму пораснале, завршиле училишта и факултети, создале семејства и изградиле нов живот.
Но едно нешто не можело да се замени – родниот крај.
По завршувањето на Граѓанската војна во 1949 година не завршила и трагедијата на овие семејства. Поради политичките поделби и последиците од војната, за многумина враќањето во родните места било тешко или невозможно.
Некои повторно ги виделе своите родители по многу години.
Некои никогаш.
Некои се вратиле дури по децении, само за да ги видат остатоците од родната куќа, селото од своите спомени и да ги посетат гробовите на родителите, дедовците и бабите.
А некои цел живот го носеле родното село само во своето сеќавање.
Токму затоа оваа генерација останува запаметена во македонската колективна меморија како децата прогонети од Егејска Македонија.
„Патување кон корените“ – повеќе од име
Токму тука историјата се спојува со манифестацијата што ќе се одржи во Скопје.
Насловот „Патување кон корените“ не е само симболичен. За овие деца целиот живот бил патување кон куќата што ја оставиле, селската чешма, црквата, планината што ја гледале од својот двор, песните што им ги пееле нивните мајки и македонскиот збор што го понеле со себе.
Во туѓите земји пораснале и изградиле нови домови, но не ги заборавиле своите македонски корени.
Затоа изложбата „Мајко мила“ на Петро Алексовски носи особена симболика. Зад тие два збора се крие можеби најголемата болка на прогонетото дете – разделбата од мајката, семејството, домот и родниот крај.
Документарниот филм „Македонецот“ ја дополнува истата порака: човекот може да биде однесен илјадници километри од својата земја, но споменот за потеклото и корените може да остане жив низ целиот живот.
„Патување кон корените“ затоа нема да биде само изложба и проекција на документарен филм, туку патување низ заедничката македонска меморија – приказна за разделбата и страдањето, но и за опстојувањето, надежта и љубовта кон родниот крај.
Манифестацијата ќе ги оживее нивните спомени, не за да останеме заробени во минатото, туку за да ја сочуваме вистината и да им ја пренесеме на идните поколенија.
Зашто зад секоја историска бројка стои едно име, зад секое име – едно дете, а зад секое дете – едно семејство што чекало.
„Патување кон корените“ е потсетување на генерацијата на децата прогонети од Егејска Македонија – генерација на која војната ѝ го одзеде детството и ја оддалечи од родниот дом, но не успеа да ѝ ги одземе спомените, јазикот и македонските корени.
