Македонија со векови се наоѓала на крстопатот меѓу Истокот и Западот, на простор низ кој минувале војски, трговски патишта, империи и интереси. Но зошто токму Македонија толку долго била предмет на војни, поделби, пропаганди и спротивставени историски претензии? И уште поважно: колку Европа знаела за сето тоа и зошто интересите на големите сили толку често биле посилни од правото на народите сами да ја определуваат својата судбина?
Ова се прашања на кои не треба да се одговара само со емоции. Одговорите треба да се бараат во дипломатските архиви, меѓународните договори, конзулските извештаи, етнографските карти, црковните и училишните политики и документите на самите Македонци.
Кога тие документи ќе се постават еден покрај друг, се појавува една многу поширока слика.
Македонија – географија што станала судбина
За да се разбере Македонското прашање, најнапред треба да се погледне картата.
Македонија се наоѓа во средишниот дел на Балканот. Вардарската долина претставува природен комуникациски правец кон Егејското Море и Солун, а преку Македонија се поврзуваат просторот на Средна Европа, Балканот и источниот Медитеран.
Токму затоа Македонија не била интересна само за народите што живееле во неа.
Таа била интересна за империите.
Била интересна за големите сили.
А со создавањето и ширењето на балканските национални држави, станала предмет и на нивните територијални програми.
Во XIX век, со слабеењето на Османлиската Империја, се отворило големото Источно прашање: кој ќе ги наследи османлиските територии во Европа?
Во средиштето на таа борба се нашла и Македонија.
Кога пропагандата станала подготовка за територија
Борбата за Македонија не започнала со Балканските војни.
Многу порано започнала борба преку црквите, училиштата, книгите, свештениците, учителите, печатот, статистиките и етнографските карти.
Во Македонија се судирале грчки, бугарски и српски национални програми. Историските истражувања покажуваат колку важна улога имале училиштата и црковните структури во ширењето на националните влијанија во османлиска Македонија.
Тоа е суштински момент за разбирање на подоцнежните настани.
Пред да започне борбата за територијата, започнала борбата за тоа кому му припаѓа населението.
А за да се докаже дека населението е „твое“, требало да се докаже дека неговиот јазик, црква, образование, култура и историја се „твои“.
Така Македонија постепено станувала поле на паралелни пропаганди.
Се отворале училишта.
Се испраќале учители и свештеници.
Се печателе книги.
Се изработувале статистики и етнографски карти.
Се создавале историски наративи.
Подоцна дошле и вооружените чети.
Она што изгледало како културна и црковна борба сè повеќе добивало политичка и територијална цел.
Од борба за населението до борба за историјата
Тука се наоѓа можеби најважната нишка на целиот проблем.
Ако една држава сака да тврди дека определена територија треба да ѝ припадне, најсилниот аргумент не е само војската.
Потребно е да се создаде историско оправдување:
„Тоа население е наше.“
„Тој јазик е наш.“
„Тие цркви се наши.“
„Тие револуционери се наши.“
„Таа средновековна историја е наша.“
„Тоа античко наследство е наше.“
Оттука произлегува прашањето што ќе го истражуваме низ овој фељтон:
Дали борбата за присвојување на македонската историја била дел од пошироката борба за Македонија?
Одговорот мора да го бараме во документите.
А каде биле Македонците?
Најголемата неправда во многу прикази на Македонското прашање е што Македонија често се претставува само како простор околу кој се расправале други.
Но во Македонија живееле луѓе.
Тие имале свои семејства, села, градови, цркви, јазик, традиции и чувство на припадност.
Постоеле и македонски политички и интелектуални кругови кои барале Македонија да не биде поделена и самата да ја определува својата иднина.
Затоа во овој фељтон посебно место мора да имаат македонските гласови – револуционерите, интелектуалците, организациите и документите во кои се зборува за автономна, целосна или самостојна Македонија.
Историјата на Македонското прашање не може да биде целосна ако ја читаме само низ документите на Атина, Софија, Белград, Петербург, Виена, Лондон или Париз.
Треба да го слушнеме и гласот што доаѓал од самата Македонија и од македонската емиграција.
