Македонска Нација
Преспа и Охрид остануваат сведоштва за државното, духовното и културното наследство на Самуиловото време.
На 6 октомври 1014 година починал цар Самуил, владетел чие име е длабоко поврзано со средновековната историја на Македонија. Неговото царство имало средиште на македонската територија, а Преспа и Охрид имале особено значење како политички и духовни центри.
Самуиловото време останало запаметено по долготрајната борба со Византија. Неговата смрт настапила по тешкиот пораз во битката кај Беласица, на 29 јули 1014 година — настан што оставил длабоки последици врз државата и станал едно од најпотресните поглавја во средновековните хроники.
Беласица — поразот и трагедијата на заробените војници
Според средновековниот хроничар Јован Скилица, по битката византискиот цар Василиј II наредил ослепување на заробените Самуилови војници. На секоја стотина, според ова раскажување, бил оставен по еден војник со едно око, за да ги води останатите назад кај нивниот владетел.
Во хроничарскиот запис, враќањето на ослепените војници се поврзува со последните денови на Самуил. Потресен од нивната состојба, царот доживеал тежок удар, по кој набргу починал.
Ова сведоштво има силно место во историската меморија. Сепак, бројноста на ослепените војници, поединостите на настанот и непосредната врска меѓу потресот и смртта на владетелот остануваат предмет на историски истражувања. Затоа раскажувањето на Скилица треба да се пренесува како хроничарско сведоштво, со внимание кон границите на она што може сигурно да се потврди.
Зад описот на воениот пораз стои и човечката трагедија: страдањето на заробените војници и тешкиот удар врз заедницата на која ѝ припаѓале.
Каде е погребан, професоре?
Професорот Александар Атанасовски од УКИМ, чија специјалност е средниот век, вклучително и времето на Византија и Самуиловото Царство, беше гостин во емисијата Радио Точка, во рамки на програмат Хоризонт на Бугарското национално радио БНТ со водителот Илија Влков на ова прашање одговори:
– Е, тоа прашање е прашање за Нобелова награда. Едно е сигурно: не е таму каде што мислат и тие остатоци што ги зема Бугарија не се на Самуил. Прво, оние четири гроба таму, не се знае чии се, нема никаков натпис, нема никаков доказ.
Првично се зборуваше дека гробот е внатре во црквата, под онаа плоча со тие персиски орнаменти, па оттука дека е Персиец по потекло. Некои викаат дека умрел во Прилеп и дека таму е погребан, но трети викаат дека е на сосема трето место. Единствен византиски извор е Михаил Аталијат, којшто вели дека Самуил умрел на Мочурливото Езеро, односно на Мочурливиот остров. А каде е погребан? Според мене, моштите на Самуил се однесени во Бугарија уште во 1943 година.
После капитулацијата на Италија во Втората светска војна, бидејќи Италијанците ја држеле Преспанската област, бугарските војници навлегуваат во таа област и доаѓа археолог — мислам дека Филов беше по фамилијата — и тие прават истражување во селото Герман на Преспанското Езеро, каде што биле погребани татко му, мајка му и брат му.
По некоја логика, би требало тоа да е семејна гробница и Самуил да е таму погребан. Сите мошти што се најдени во Герман, таму околу тие цркви, бугарските војници ги имаат однесено во Софија уште во 1943–44 година.
Значи, можно е моштите уште тогаш да се однесени во Бугарија. Тие што сега ќе се земат, најверојатно не се мошти на Самуил. Таму каде што се тие гробови, најверојатно тоа се мошти на некој од свештениците. Доказ за тоа е првичниот наод на Муцопулос: положбата на скелетот, како лежи покојникот — не знам колку загледале вашите политичари и археолози — тој лежи на грб, и под главата има „заглавница“ што викаме ние, односно има три цигли во вид на буквата „П“, и тој лежи на горниот дел — значи две се поставени вертикално, другата е хоризонтално оддозгора, и тој лежи на неа.
Таков начин на погребување нема ниту во Бугарија, ниту во Македонија. Значи, тоа кажува дека личноста што таму лежи не е од овие простори. Кој знае од каде е донесен — можеби е некој свештеник од Мала Азија или кој знае од каде. Таков начин на погребување на Балканот не постои.
Државата продолжила да постои
По смртта на Самуил, престолот го наследил неговиот син Гаврил Радомир. И покрај тешкиот пораз кај Беласица и загубата на владетелот, Самуиловата држава продолжила да постои до 1018 година.
Оттука, 6 октомври 1014 година го означува крајот на животот на цар Самуил, но не и непосредниот крај на неговата држава. Борбата за нејзиниот опстанок продолжила и по неговата смрт.
Годишнината од смртта на Самуил е повод да се потсетиме на значењето на целата Преспанска област и на Охрид за средновековното наследство на Македонија. Чувањето на тие места, нивното истражување и достоинственото претставување на историјата се обврска кон минатото и кон идните генерации.
