ИСТОРИСКИ БЕЛЕШКИ ЗА МИЈАЦИТЕ, БИГОРСКИОТ МАНАСТИР НИЗ ВЕКОВИТЕ
Во продолжение на петтото поглавје од „Книга за Мијаците“, Георги Трајчев се задржува на историјата на Бигорскиот манастир „Свети Јован Претеча“.
Подигнат во 1020 година, Бигорскиот манастир „Свети Јован Претеча“ бил нем сведок на византиското, српското и османлиското владеење во Македонија. Во текот на своето повеќевековно постоење тој преживеал војни, разурнувања, пожари и грабежи, но секогаш повторно се издигнувал.
За населението од Реканскиот крај, а особено за Мијаците, Бигорски не бил само верски храм. Тој бил духовно средиште, училиште, прибежиште и чувар на народното паметење.
Јован Дебарски првиот охридски архиепископ
Манастирското предание го поврзува основањето на обителта со Јован Дебарски, првиот охридски архиепископ по падот на Самуиловото царство.
Според преданието, Јован Дебарски во 1020 година подигнал храм посветен на свети Јован Крстител. Околу храмот постепено се собрало монашко братство, а манастирот станал значајно духовно средиште во Западна Македонија.
Положбата над долината на Радика овозможувала манастирот да биде поврзан со Дебар, Галичник, Кичево, Гостивар и другите населени места во поширокиот регион.
Во текот на средниот век Бигорски минувал низ различни политички и црковни управи. Секоја промена на власта носела нови предизвици, но монашкиот живот, со прекини и обнови, продолжувал да опстојува.
По османлиското освојување за манастирот настапиле тешки времиња. Обителта повеќепати била напаѓана, ограбувана и разурнувана.
Особено голема штета претрпела во времето на султанот Селим Први, на почетокот од XVI век. Според манастирското предание, Бигорски тогаш бил речиси целосно разрушен.
Монасите биле принудени да го напуштат, а дел од манастирскиот имот бил одземен или уништен. Извесен период обителта останала запустена.
Сепак, споменот за неа не исчезнал. Населението од околните села продолжило да го посетува светото место, а почитта кон чудотворната икона на свети Јован Крстител се пренесувала од поколение на поколение.
ЧУДОТВОРНАТА ИКОНА
Посебно место во духовниот живот на Бигорскиот манастир има иконата на свети Јован Крстител.
Според старото предание, во времињата кога манастирот бил изложен на разурнување, иконата исчезнувала од храмот. По престанувањето на опасноста, таа повторно се појавувала на своето место.
Верниците го толкувале тоа како знак дека свети Јован, самиот ја заштитува иконата и манастирот. Со неа се поврзуваат бројни сведоштва за исцелувања, утеха и помош на луѓе што со вера доаѓале во обителта.
Почитта кон иконата ги надминувала верските граници. Во манастирот доаѓале и муслимани, кои барале молитва и помош за себе и за своите семејства.
Големата обнова на Бигорскиот манастир започнала во 1743 година, кога за игумен бил поставен Иларион.
Тој ја затекнал обителта во многу тешка состојба. Старите градби биле уништени или запустени, а монашкиот живот речиси згаснат.
Иларион ја обновил малата црква, изградил нови монашки ќелии и се погрижил за враќање и уредување на манастирските имоти. Во негово време повторно почнале редовните богослужби и се зголемил бројот на монасите.
Со неговата работа биле поставени темелите на големиот процут на Бигорски во XVIII и XIX век.
По Иларион, обновителната дејност ја продолжиле игумените Трифилиј, Хаџи Тарасиј и Митрофан. Во времето на Митрофан, околу 1800 година, бил изграден големиот соборен храм што ја заменил старата црква.
Најголем материјален и духовен подем манастирот доживеал во времето на игуменот Арсениј, кој управувал со него од 1807 до 1839 година.
Арсениј потекнувал од Галичник и уживал голем углед меѓу населението. Благодарение на неговата енергија и организаторски способности биле проширени конаците, изградени трпезарии и уредени повеќе манастирски простории.
Тој воспоставил силни врски со мијачките села и со печалбарите што работеле во различни делови на Балканот. Нивните доброволни прилози биле важен извор за обновата и украсувањето на манастирот.
Во времето на Арсениј Бигорски станал едно од најзначајните духовни, просветни и уметнички средишта во Македонија.
ЗАКАНАТА ОД ЈУСУФ-БЕГ
Во 1814 година манастирот се соочил со голема опасност. Дебарскиот моќник Јусуф-бег имал намера да го разурне или да го претвори во муслиманско теќе.
Според манастирското предание, додека се подготвувал да ја оствари намерата, Јусуф-бег бил тешко ранет. Починал на 21 септември истата година.
За време на неговиот погреб, како што раскажува преданието, се кренало силно невреме со град и грмотевици. Настанот меѓу народот бил протолкуван како чудесна заштита на манастирот од свети Јован Крстител.
По смртта на Јусуф-бег непосредната опасност поминала, а монашкото братство продолжило со обновата на обителта.
МИЈАЧКИТЕ КОПАНИЧАРИ
Најголемото уметничко богатство на Бигорскиот манастир е неговиот монументален иконостас.
По нарачка на игуменот Арсениј, иконостасот го изработила тајфата на прочуениот мијачки мајстор Петре Филиповски-Гарката од селото Гари.
Во работата учествувале неговиот брат Марко, Макариј Фрчковски од Галичник, Аврам Филиповски од Осој и други копаничари. Монументалното дело било завршено во периодот од 1830 до 1835 година.
Иконостасот е изработен во длабока резба и содржи сцени од Стариот и Новиот завет, растителни орнаменти, животни и голем број човечки фигури.
Меѓу претставите мајсторите ги врежале и сопствените ликови. Така тие оставиле траен потпис во своето најпознато дело.
Бигорскиот иконостас претставува врв на македонската копаничарска традиција и сведоштво за исклучителната дарба на мијачките мајстори.
ЗОГРАФИТЕ И БИГОРСКАТА УМЕТНИЧКА ШКОЛА
Во украсувањето на храмот учествувале повеќе познати зографи. Меѓу нив биле Михаил од Самарина и неговиот син Димитар, кој подоцна станал монах под името Даниил.
Со манастирот е поврзан и Дичо Зограф од Тресонче. Како млад живописец, тој во Бигорски ги добил своите први посериозни поуки и стекнал искуство што подоцна го применувал во голем број храмови низ Македонија и Балканот.
За манастирот Дичо изработил повеќе значајни икони и други црковно-уметнички дела.
Бигорски бил место каде што се среќавале и соработувале градители, резбари, зографи и монаси. На тој начин обителта придонела за развојот и ширењето на македонската преродбенска уметност.
КНИЖЕВНО И ПРОСВЕТНО СРЕДИШТЕ
Покрај духовната и уметничката дејност, манастирот имал значајна улога и во развојот на писменоста и образованието.
Во него се чувале ракописни и печатени книги, црковни документи и преписка. Монасите ги описменувале младите и подготвувале идни свештеници и учители.
Преку Бигорски се ширеле книги и учебници до селата во Реканскиот крај. Манастирот ги поддржувал напорите на населението за богослужба и образование на разбирлив народен јазик.
Од оваа духовна средина произлегле или со неа биле поврзани повеќе познати македонски преродбеници и просветители.
МАНАСТИРОТ И НАРОДНОТО ДВИЖЕЊЕ
Во XIX век Бигорскиот манастир бил вклучен во борбата на населението за црковни и просветни права.
Монасите и свештениците се спротивставувале на туѓите црковни и политички влијанија и настојувале да го зачуваат народниот јазик во училиштата и богослужбите.
Во годините пред Илинденското востание манастирот станал важна потпорна точка на Македонската револуционерна организација во Реканскиот крај.
Неговата местоположба овозможувала таму да престојуваат револуционерни дејци, да се одржуваат средби и да се пренесуваат пораки и материјали. Дел од монасите го помагале движењето, иако со тоа ги изложувале на опасност и своите животи и манастирот.
Според записите што ги пренесува Трајчев, Бигорската обител била морална и практична поткрепа на македонското ослободително дело.
ПОД ТУЃИ ЦРКОВНИ УПРАВИ
По Балканските војни и поделбата на Македонија, Бигорскиот манастир се нашол под нова државна и црковна власт.
Следувал период на притисоци врз македонското свештенство и население. Духовниците што не ја прифаќале наметнатата црковна управа биле прогонувани, затворани или отстранувани.
Меѓу жртвите бил и свештеникот Овентиј Исаиев од Галичник, зограф и архијерејски намесник. Во 1918 година тој бил убиен во близината на Бигорскиот манастир, заедно со други видни галичани.
Нивното страдање останало запаметено како дел од тешката борба за зачувување на македонската духовна и национална самобитност.
ЧУВАР НА МАКЕДОНСКОТО НАСЛЕДСТВО
Низ вековите Бигорскиот манастир бил изложен на различни власти, војни и политички притисоци. Сепак, неговото духовно значење никогаш не исчезнало.
Манастирот ги зачувал спомените за Јован Дебарски, старите монашки братства, мијачките игумени, градители, зографи и копаничари.
Во неговите храмови и конаци останале вградени верата, трудот и уметничкиот гениј на многу поколенија Македонци.
За Георги Трајчев, Бигорскиот манастир претставувал повеќе од историски споменик. Тој бил живо средиште на македонската духовност, народната просвета и борбата за слобода.
