Во „Книга за Мијаците“, Георги Трајчев пишува и за беззаконието, разбојничките напади и насилствата врз населението во Реканскиот крај во последните векови од османлиското владеење.
Во услови на ослабена државна власт, особено во планинските и пограничните области, се појавувале вооружени групи што ги ограбувале селата, ги пресретнувале трговците и печалбарите и барале откуп од побогатите семејства.
Мијаците, населени во селата по долината на Радика и на падините на Бистра, Кораб, Дешат и Стогово, биле особено изложени на ваквите напади.
Нивните населби биле оддалечени од поголемите административни центри, патиштата биле тешко проодни, а османлиските власти честопати не можеле или не сакале да обезбедат ефикасна заштита.
БЕЗВЛАСТИЕ ВО ПЛАНИНСКИТЕ КРАИШТА
Слабеењето на централната османлиска власт придонело во повеќе области да се појават самоволни локални управници, вооружени дружини и одметници.
Нивните жртви биле луѓе од различна верска и етничка припадност. Сепак, христијанското население било дополнително ранливо поради нерамноправната положба, ограниченото право на носење оружје и недоволната заштита од власта.
Разбојничките групи ги користеле планинските премини и тешко пристапните терени. Од заседи ги напаѓале патниците, ги ограбувале караваните и се повлекувале во пределите каде што потерата тешко можела да ги следи.
Со текот на времето насилството престанало да биде само повремена појава. Во одделни периоди тоа станало постојана закана што влијаела врз целокупниот живот на населението.
ЗОШТО МИЈАЦИТЕ БИЛЕ ЧЕСТА ЦЕЛ?
Мијаците биле познати како сточари, трговци, градители, зографи, резбари и печалбари. Голем број семејства поседувале стада, куќи и заштеда стекната со долгогодишна работа надвор од родниот крај.
Печалбарите се враќале дома со заработката, минувајќи по долги и небезбедни патишта. Тоа ги правело привлечна цел за разбојниците.
Напаѓачите честопати претпоставувале дека зад камените ѕидови на големите мијачки куќи се кријат пари, злато и вредни предмети. Затоа побогатите семејства биле изложени на уцени, грабежи и киднапирања за откуп.
Стадата биле уште една причина за нападите. Овците и коњите лесно можеле да бидат одведени и продадени, а сточарите тешко можеле да го докажат сопствеништвото или да ја добијат назад ограбената стока.
НАПАДИ ВРЗ СЕЛАТА
Вооружените групи понекогаш навлегувале директно во селата. Барале храна, пари, добиток и други вредности, а населението било принудено да ги исполнува нивните барања.
Кога некое семејство не можело да плати, следувале тепања, закани, уништување на имотот или земање заложници.
Посебно тешка била положбата на селата што се наоѓале покрај планинските премини и старите каравански патишта. Нивните жители биле принудени постојано да стражарат и да се подготвуваат за можен напад.
Куќите биле градени со дебели камени ѕидови, мали отвори на долните катови и цврсти дрвени врати. Ваквата архитектура не била само одговор на планинската клима, туку и обид за заштита од разбојници.
СЕЛСКАТА САМООДБРАНА
Бидејќи од власта не добивале доволна заштита, мијачките села морале самите да ја организираат својата безбедност.
Селските собранија избирале првенци и луѓе задолжени за чување на патиштата, стадата и населбите. Во време на опасност се поставувале стражи на местата од каде што можело навреме да се забележи приближувањето на вооружена дружина.
Веста за опасноста се пренесувала со глас, свирежи, огнови или преку гласници. Мажите се собирале за заедничка одбрана, а жените, децата и старите лица се засолнувале во најбезбедните куќи или во околните планини.
Меѓу селата постоела и заемна помош. Ако едно село било нападнато, жителите од соседните населби понекогаш испраќале вооружена поддршка.
СЕЈМЕНИТЕ – ПЛАТЕНИ ЧУВАРИ
Една од мерките за заштита било ангажирањето сејмени – вооружени чувари што ги придружувале стадата, трговците и печалбарите или ги обезбедувале селата.
Сејмените добро го познавале теренот и биле вешти во ракувањето со оружје. Нивната задача била да ги одвратат напаѓачите и да обезбедат безбедно минување низ опасните предели.
Меѓутоа, системот не бил без недостатоци. Чувањето чинело многу, па сиромашните семејства не можеле секогаш да си дозволат заштита.
Имало и случаи во кои платените чувари соработувале со разбојниците или самите преминувале кон беззаконие. Поради тоа селаните морале внимателно да избираат луѓе на кои ќе им ги доверат животот и имотот.
МИЈАЧКИТЕ ПРВЕНЦИ
Во организирањето на заштитата значајна улога имале мијачките селски првенци.
Тоа биле угледни и влијателни луѓе што посредувале пред османлиските власти, собирале средства за заедничките потреби и преговарале со околните моќници.
Меѓу познатите личности што ги споменува Трајчев биле Томо Ќаја од Галичник, Ѓурчин Кокале од Лазарополе, Сарџо Брадина од Тресонче, Исион Дељов од Росоки и други првенци од мијачките села.
Нивната положба носела голема одговорност. Тие морале да го штитат населението, да ги решаваат внатрешните спорови и да одржуваат односи со власта и со соседните заедници.
Во време на криза, првенците организирале собирање средства за откуп на заробените, плаќање чувари или поправка на ограбените домови.
КИДНАПИРАЊА ЗА ОТКУП
Еден од најтешките облици на насилство било киднапирањето.
Разбојниците најчесто ги земале членовите на побогатите семејства или луѓето за кои верувале дека нивните роднини можат да платат голем откуп.
Заробените биле одведувани во планините и држени во тешки услови. На семејствата им бил испраќан гласник со барање за пари, оружје, храна или други вредности.
Собирањето на откупот честопати го осиромашувало целото семејство. Се продавале стада, куќи и имот, а помош давале роднините и соседите.
Не секое киднапирање завршувало со ослободување. Постојат преданија за заробени луѓе што никогаш не се вратиле во своите домови.
ЕКОНОМСКИ ПОСЛЕДИЦИ
Постојаната несигурност имала тешки последици врз стопанството на Реканскиот крај.
Сточарите ги губеле стадата, трговците избегнувале опасни патишта, а обработката на оддалечените имоти станувала сè поризична. Во одделни области населението престанувало да ги користи пасиштата што не можело да ги заштити.
Печалбарите сè поретко се враќале со целата заработка. Дел од парите ги оставале кај доверливи луѓе во градовите или ги испраќале дома преку посредници.
Трошоците за чувари, оружје и откупи дополнително ги оптоварувале семејствата. Богатството создавано со долгогодишна работа можело да исчезне во еден напад.
ИСЕЛУВАЊЕ ОД РОДНИТЕ ОГНИШТА
Разбојништвото било една од причините за иселувањето на Мијаците од нивните родни села.
Семејствата што повеќепати биле нападнати или останале без имот барале побезбедни места за живот. Едни се преселувале во соседните области, а други заминувале во подалечните градови.
Мијачки семејства се населиле во Крушево, Смилево, Папрадиште, Ореше и во други места низ Македонија. Дел заминале во Солун, Битола, Скопје и во поголемите балкански центри.
Новите населби и колонии ја продолжиле мијачката традиција. Иселениците со себе ги понеле говорот, носијата, обичаите, градителското знаење и уметничките занаети.
Но, за старите села иселувањето значело намалување на населението и постепено слабеење на стопанскиот живот.
ПРОМЕНИ ВО ЈАЗИКОТ И НОСИЈАТА
Во делови од Реканскиот крај, населението било принудено да се приспособува кон опасната средина.
Некои жители го изучувале албанскиот јазик за полесно да комуницираат со соседното население, локалните управници и вооружените групи. Во одредени случаи го менувале и начинот на облекување за да не бидат веднаш препознаени како христијани или Мијаци.
Трајчев овие појави ги разгледува како последица на долготрајниот страв и обидот на населението да ги заштити животот, имотот и верата.
Таквите приспособувања, меѓутоа, не треба автоматски да се толкуваат како целосна промена на припадноста. Јазикот и облеката честопати се менувале од практични и безбедносни причини.
СЛАБАТА ЗАШТИТА ОД ВЛАСТА
Населението постојано испраќало претставки и барало заштита од османлиските власти.
Во некои случаи биле организирани потери и биле апсени одделни разбојници. Но мерките најчесто биле привремени, а вооружените групи повторно се враќале.
Корупцијата дополнително ја влошувала состојбата. Поединечни управници примале пари или дел од пленот и ги предупредувале разбојниците пред пристигнувањето на потерата.
Други локални моќници одржувале сопствени вооружени дружини со кои го заплашувале населението и ја зацврстувале личната власт.
Во такви услови селаните ја губеле довербата во институциите и сè повеќе се потпирале на сопствената организација.
НАСИЛСТВОТО НЕ Е ОСОБИНА НА НАРОД
Записите на Трајчев настанале во време на силни политички и национални судири. Поради тоа неговите етнички определби и генерализации мора да се читаат критички и во контекстот на епохата.
Разбојништвото не може да се припише како колективна особина на цел народ. Неговите причини се наоѓаат во безвластието, сиромаштијата, локалните судири, корупцијата и распаѓањето на државниот поредок.
Меѓу соседните македонски и албански семејства постоеле и примери на соработка, трговија, заемна заштита и помош. Дел од Албанците, исто така, биле жртви на разбојничките дружини.
Затоа е потребно да се прави јасна разлика меѓу вооружените престапници и мирното население, без оглед на неговата етничка или верска припадност.
БОРБА ЗА ОПСТАНОК
И покрај постојаните напади, Мијаците долго ги чувале своите родни огништа.
Тие развиле силна селска организација, меѓусебна помош и чувство на одговорност кон заедницата. Ги обновувале ограбените куќи, повторно создавале стада и продолжувале да ги обработуваат имотите.
Кога биле принудени да се иселат, го зачувувале споменот за родниот крај и редовно се враќале за празници, свадби и семејни собири.
Записите на Георги Трајчев сведочат за еден тежок период во историјата на Реканско. Тие ја прикажуваат несигурноста во која живеело населението, но и неговата истрајност во борбата да ги зачува домот, верата и сопствениот идентитет.
