Воздржаност, достоинство и добронамерност
Во својата книга за Мијаците, Георги Трајчев го опишува Мијакот како воздржан, молчелив, добронамерен и благ човек, подготвен да помогне некому во неволја. Во неговиот опис, особено место заземаат чесноста, почитувањето на дадениот збор и грижата за семејниот углед.
Воздржаноста не подразбирала отсуство на чувства. Тие најчесто се изразувале во семејниот круг, преку народната песна, обичаите и заедничките собири. Пред непознати луѓе, Мијакот настапувал претпазливо и достоинствено.
Ваквото однесување може да се согледа и во контекст на историските услови. Животот во планинска област, изложена на несигурност, разбојништво и недоволна заштита, барал трпение, внимателност и самоконтрола.
Гостољубивоста како морална обврска
Гостољубивоста имала значајно место во животот на мијачките семејства. Гостинот бил пречекуван со почит, а на патникот му се нуделе храна, вода и место за одмор.
Во планинските предели, каде што населбите биле оддалечени, а патувањата долги и напорни, помошта на непознат човек се сметала за морална обврска. Домаќинот се грижел гостинот да биде згрижен и безбеден додека престојувал под неговиот покрив.
Оваа традиција ја зацврстувала довербата меѓу луѓето и им го олеснувала патувањето на трговците, занаетчиите, монасите и другите патници што минувале низ Мијачијата.
Семејството како потпора на заедницата
Мијачкото семејство било цврсто организирано, со јасна поделба на обврските и голема почит кон повозрасните. За важните прашања се барал совет од главата на семејството и од поискусните роднини.
Децата од најрана возраст се воспитувале да ги почитуваат родителите, да работат и да придонесуваат во домаќинството. Момчињата ги изучувале семејните занаети, се грижеле за добитокот или се подготвувале за печалба. Девојчињата ги учеле домашните работи, ткаењето, везењето и изработката на облека.
Животот во големите семејни заедници барал дисциплина, соработка и меѓусебно почитување. Секој член имал свои задолженија, а одговорноста за домот била заедничка.
Семејната солидарност особено се покажувала во тешки времиња. Болеста, загубата на имотот или несреќата на печалба биле повод роднините да се здружат и да му помогнат на оној што се нашол во неволја.
Улогата и достоинството на мијачката жена
Мијачката жена имала значајна улога во зачувувањето на домот, воспитувањето на децата и пренесувањето на семејните обичаи. Кога мажите подолго време престојувале на печалба, таа ја преземала секојдневната грижа за домаќинството и неговото стопанство.
Нејзините обврски опфаќале и обработка на земјата, грижа за добитокот и изработка на предмети неопходни за семејството.
Посебно место имале ткаењето и везењето. Богатството на мијачката носија сведочи за умешноста, трпението и прецизноста на жените. Орнаментите и начините на изработка се пренесувале од поколение на поколение, зачувувајќи го препознатливиот белег на крајот.
Носијата имала и општествено значење: од нејзините елементи можеле да се препознаат потеклото, возраста и брачната состојба, а во одредени случаи и материјалната положба на жената.
Трудољубивост и мајсторство
Трудољубивоста е меѓу особините што Трајчев особено ги истакнува кај Мијаците. Планинската средина и ограниченото обработливо земјиште ги поттикнувале жителите да бараат различни извори на приходи.
Покрај сточарството и трговијата, се развивале градителството, резбарството, зографството и други занаети. Многу мажи заминувале на печалба низ Македонија и пошироко на Балканот.
Меѓу печалбарите имало признати мајстори, претприемачи и уметници. Знаењето се пренесувало од татко на син и од мајстор на ученик, а искуството стекнато на различни места се враќало во родниот крај.
Мијачките тајфи работеле организирано, со поделени задачи и одговорности. Угледот на мајсторот се градел преку квалитетот на работата, исполнувањето на договореното и односот кон нарачателот.
Честа и дадениот збор
Личната чест и семејниот углед имале голема тежина во традиционалната мијачка средина. Дадениот збор се сметал за обврска што требало да се исполни.
Неисполнетото ветување можело да го наруши угледот и на поединецот и на неговото семејство. Затоа се ценеле одмереноста во зборувањето и одговорноста при преземањето обврски.
Добриот глас бил особено значаен за печалбарите, мајсторите и трговците. Довербата стекната со долгогодишна чесна работа им отворала можности и на другите членови од семејството или селото.
Приврзаност кон родното место
И кога живееле и работеле далеку од Мијачијата, Мијаците настојувале да ја зачуваат врската со родното место. Печалбарите се враќале за големите празници, свадбите и семејните собири, кога тоа им го дозволувале условите.
Испраќале средства за издржување на семејствата, обновување на куќите, изградба и одржување на црквите и помош на училиштата. Така, печалбата станувала потпора и за домот и за пошироката заедница.
Припадноста се чувала преку говорот, носијата, песните, славите и семејните преданија. И по трајното преселување, споменот за селото од кое потекнувале останувал важен дел од семејната историја.
Верата и духовното наследство
Православната вера имала централно место во традиционалниот живот опишан во овие записи. Црквите биле места за богослужба, но и средишта на собирање, просвета и културен живот.
Манастирот „Свети Јован Бигорски“ имал особено значење за населението од реканскиот крај. Со него биле поврзани празнувањата, духовниот живот и зачувувањето на црковното и уметничкото наследство.
Мијачките градители, резбари и зографи оставиле значаен придонес во културата на Македонија. Нивното мајсторство е вградено во црквите, иконостасите, фреските и иконите што и денес сведочат за богатата творечка традиција.
Записите како сведоштво за вредностите
Описите на Трајчев се вредни за проучување на животот, обичаите и претставите за Мијаците. Сепак, треба да се читаат во контекст на времето и авторскиот поглед, а не како особини што подеднакво му припаѓале на секој поединец.
Во нив се препознава идеализираниот лик на Мијакот: чесен, трудољубив, воздржан, гостољубив и приврзан кон семејството.
Преку тој лик се откриваат вредностите што заедницата ги почитувала и настојувала да им ги пренесе на следните поколенија: трудот, честа, солидарноста, верата, семејната одговорност и поврзаноста со родниот крај и со Македонија.
