Во својата „Книга за Мијаците“, Георги Трајчев посветува особено внимание на уметничката и градителската дарба на Мијаците.
Од малите планински села во Реканскиот крај произлегле бројни зографи, копаничари, иконописци, архитекти и мајстори-градители. Организирани во семејни тајфи, тие работеле низ Македонија и во многу други краишта на Балканот.
Со четката, која во мијачкиот говор се нарекувала „фрча“, и со длетото, овие мајстори создале икони, фрески, иконостаси, цркви, манастири, конаци и други градби со исклучителна уметничка вредност.
Нивните дела останале трајни сведоштва за македонската преродбенска уметност и за талентот што со поколенија се негувал во мијачките семејства.
ДЕБАРСКО-МИЈАЧКАТА УМЕТНИЧКА ШКОЛА
Уметничката традиција на Мијаците во науката најчесто се поврзува со Дебарската, односно Дебарско-мијачката уметничка школа.
Нејзините мајстори потекнувале претежно од Галичник, Гари, Лазарополе, Тресонче, Осој, Росоки и од другите села во Реканскиот крај. Занаетот се пренесувал во семејствата – од татко на син, од постар мајстор на помлад калфа.
Младите уште од рана возраст ги придружувале своите татковци и роднини на градилиштата. Таму ги учеле тајните на каменорезот, дрворезот, живописот, иконописот и архитектурата.
Со текот на времето се создавале силни тајфи, предводени од искусен главен мајстор. Членовите на тајфата биле поврзани со роднински врски, но и со строга поделба на работата.
Едни биле задолжени за градбата, други за резбата, трети за иконите и фреските. Благодарение на таквата организација, тие можеле да преземаат големи и сложени проекти.
МАЈСТОРИ БЕЗ АКАДЕМСКО ОБРАЗОВАНИЕ
Најголемиот број мијачки уметници немале можност да се школуваат во академии. Нивното образование се одвивало во семејството, во тајфата и непосредно на градилиштето.
И покрај тоа, тие решавале сложени архитектонски и уметнички задачи. Граделе големи храмови, пресметувале сводови и куполи, создавале богато украсени иконостаси и сликале обемни фрескоживописи.
Трајчев токму во оваа појава ја гледа природната дарба на Мијаците. Тој забележува дека од сиромашниот и неплоден планински крај, наместо земјоделски производи, произлегувале исклучително надарени луѓе.
Нивната школа била домашна и практична, но нејзините резултати можеле да се споредуваат со делата на академски образованите мајстори.
ПЕТРЕ ФИЛИПОВСКИ-ГАРКАТА
Меѓу најпознатите мијачки копаничари се вбројува Петре Филиповски-Гарката од селото Гари.
Тој бил главен мајстор на тајфата што го изработила монументалниот иконостас во Бигорскиот манастир. Во работата учествувале неговиот брат Марко, Макариј Фрчковски од Галичник, Аврам Филиповски од Осој и други мајстори.
Иконостасот бил создаден во периодот од 1830 до 1835 година. Во длабоката резба се претставени сцени од Стариот и Новиот завет, човечки фигури, животни и раскошни растителни орнаменти.
Посебно внимание привлекуваат ликовите на самите копаничари, кои мајсторите ги врежале меѓу библиските сцени. На тој начин тие оставиле сопствен потпис во монументалното дело.
Тајфата на Гарката работела и во други храмови на Балканот. Нејзините дела се среќавале во Македонија, Бугарија, Србија и во други области во кои биле повикувани мијачките мајстори.
МАКАРИЈ ФРЧКОВСКИ И ГАЛИЧКИТЕ КОПАНИЧАРИ
Значајно место меѓу мијачките резбари му припаѓа и на Макариј Фрчковски од Галичник.
Тој потекнувал од познато семејство на зографи и копаничари. Заедно со други мијачки мајстори учествувал во создавањето на Бигорскиот иконостас и на повеќе значајни црковни дела.
Членовите на родот Фрчковци работеле во различни делови на Балканот. Тие изработувале иконостаси, владички престоли, амвони, црковни двери и други предмети во длабока резба.
Нивните дела се одликуваат со богати библиски композиции, прецизна обработка на човечките ликови и сложени растителни орнаменти.
ДИЧО ЗОГРАФ ОД ТРЕСОНЧЕ
Еден од најзначајните претставници на македонското црковно сликарство во XIX век е Дичо Зограф од Тресонче.
Роден во 1819 година, Дичо уште како млад ја изучувал зографската вештина. Дел од своето усовршување го стекнал во средината на Бигорскиот манастир, каде што имал можност да учи од повозрасните и поискусни мајстори.
Во текот на животот насликал голем број икони и фрески во храмови низ Македонија и пошироко. Негови дела се среќаваат во Охридско, Дебарско, Скопско, Кумановско, Тетовско, Велешко и во други краишта.
Дичо развил препознатлив стил, втемелен врз православната иконографска традиција, но збогатен со нови ликовни решенија.
Тој оставил и две ерминии – прирачници со упатства за црковното сликарство, пигментите, композициите и начинот на претставување на светителите и библиските сцени. Овие ракописи имаат големо значење за проучувањето на македонската зографска традиција.
На своите дела се потпишувал како „смирени зограф Дичо од Тресонче“, јасно означувајќи го своето потекло.
АНДРЕЈА ДАМЈАНОВ – ГОЛЕМИОТ БАЛКАНСКИ ГРАДИТЕЛ
Меѓу најистакнатите мијачки неимари се наоѓа Андреја Дамјанов, роден во 1813 година во велешкото село Папрадиште.
Неговиот род, Рензовци-Дамјанови, потекнувал од Тресонче. Во семејството со генерации се негувале градителството, зографството и копаничарството.
Андреја го изучил занаетот работејќи во тајфата на својот татко. Уште како млад покажал исклучителна способност за решавање сложени архитектонски и конструктивни задачи.
Во својата работа ја обединил македонската градителска традиција со византиски, барокни и други архитектонски елементи. Создал препознатлив стил и станал еден од најбараните градители на сакрални објекти на Балканот.
Нему му се припишуваат околу четириесет големи архитектонски дела. Градел храмови во Македонија, Србија и Босна и Херцеговина.
Меѓу неговите најпознати дела се црквата „Свети Пантелејмон“ во Велес, соборниот храм во Ниш, црквата „Свети Ѓорѓи“ во Смедерево, соборната црква во Сараево и храмот во Мостар.
Поврзан е и со изградбата на црквата во Осоговскиот манастир и со други значајни храмови во Македонија.
Денес највисокото признание на Асоцијацијата на архитекти на Македонија за животно дело го носи името „Андреја Дамјанов“.
МИЈАЧКИТЕ ГРАДИТЕЛСКИ ТАЈФИ
Мијачките градители биле познати по цврстината, функционалноста и убавината на своите градби.
Тие подигнувале цркви, мостови, конаци, куќи и јавни зданија. Работеле со камен и дрво, приспособувајќи ги објектите кон теренот, климата и потребите на населението.
Мијачката куќа претставува посебно достигнување на народната архитектура. Таа најчесто била градена на стрмен терен, со камено приземје, дрвена конструкција, широки чардаци и функционално организирана внатрешност.
Истите градителски знаења мајсторите ги применувале и при изградбата на големите црковни комплекси. Посебно внимание им посветувале на акустиката, осветлувањето и хармонијата на внатрешниот простор.
МАКЕДОНСКИ ТРАГИ НИЗ БАЛКАНОТ
Делата на мијачките мајстори денес се наоѓаат во повеќе балкански земји. Нивни иконостаси, фрески и градби можат да се сретнат во Македонија, Србија, Бугарија, Грција, Албанија, Босна и Херцеговина и Романија.
Работејќи далеку од своите родни села, тие ги пренесувале знаењето, традицијата и уметничкиот израз на македонската преродба.
Многу од нив останале непознати за пошироката јавност. Делата биле запаметени, но имињата на мајсторите понекогаш биле заборавени или подоцна присвојувани од туѓи национални историографии.
Сепак, нивното потекло е зачувано во семејните преданија, потписите на иконите, црковните записи и имињата на мијачките мајсторски родови.
УМЕТНОСТ СОЗДАДЕНА ОД НАРОДОТ
Георги Трајчев со особена гордост пишува за долгата редица мијачки мајстори – воспитаници на Дебарско-галичко-реканската уметничка школа.
Нивната уметност не била создадена во дворци и академии. Таа произлегла од народот, од семејната традиција и од секојдневната работа.
Мајсторите заминувале на печалба, понекогаш со месеци и години биле далеку од домовите, но знаењето и заработката ги враќале во родниот крај. Со нивна помош се граделе куќи, училишта, цркви и манастири.
Четката, длетото и каменот биле нивните средства за создавање. Преку нив тие ја изразувале верата, историското паметење и чувството за убавина.
Благодарение на овие мајстори, мијачките села станале лулка на една од најзначајните уметнички и градителски традиции во Македонија.
Нивните дела, расеани низ Балканот, остануваат траен македонски печат и сведоштво за творечкиот гениј на Мијаците.
