Македонска Нација
Во продолжение на својата „Книга за Мијаците“, Георги Трајчев се обидува да ја утврди местоположбата на манастирот „Света Богородица“, во кој Јован Дебарски бил игумен пред да биде избран за поглавар на Охридската архиепископија.
Поради недостигот од непосредни пишани извори, Трајчев се потпира врз старите преданија зачувани меѓу населението од Реканскиот крај. Според нив, манастирот се наоѓал во близината на денешното село Скудриње, на десниот брег на Радика и недалеку од Бигорскиот манастир.
Во околината се наоѓаат и селата Битуше, Требиште, Ростуше и Косоврасти. Целиот овој простор во средниот век имал големо стратешко и духовно значење, а старите патишта, црковни темели и остатоци од утврдувања сведочат за интензивен живот во регионот.
ПОДВОРЈАНЕ – ЦЕНТАР НА САМОИЛОВИТЕ БЛАГОРОДНИЦИ?
Трајчев го поврзува старото име Подворјане со денешното Скудриње. Според неговото толкување, по падот на Самуиловото царство во овој тешко пристапен предел можеби се повлекле дел од царските дворјани и благородници.
Поради стратешката положба и природната заштита, тие во Подворјане создале свој локален центар. По стар обичај подигнале и манастир посветен на Богородица, а за негов игумен бил избран Јован.
Токму во овој манастир, според Трајчев, Јован ја примил веста дека е избран на охридскиот архиепископски престол кон крајот на 1018 година.
Оваа реконструкција се темели главно врз народни преданија и авторски толкувања. Таа не е целосно потврдена со зачувани средновековни документи, но претставува значаен дел од историската меморија на Реканскиот крај.
СУДБИНАТА НА СТАРИОТ МАНАСТИР
Трајчев смета дека манастирот „Света Богородица“ опстојувал до османлиското освојување, а можеби и подоцна, сè до исламизацијата на дел од месното население.
Според преданијата, манастирот бил разурнат, а една стара црква во Ростуше била претворена во џамија. И покрај промената на верската припадност кај дел од населението, споменот за старите христијански светилишта продолжил да живее.
Трајчев сведочи дека жени со исламска вероисповед од околните села доаѓале во манастирот „Свети Јован Бигорски“. Таму палеле свеќи, носеле дарови и барале молитви од манастирските духовници.
Овие појави покажуваат дека старите духовни врски биле подлабоки од подоцнежните верски поделби. Сеќавањето на некогашните светилишта се зачувало во семејните преданија и обичаи.
ЗОШТО БИЛ ИЗБРАН ЈОВАН?
Трајчев го поставува прашањето зошто токму Јован Дебарски, монах од Реканскиот крај и, според неговото мислење, човек од мијачко потекло, бил избран за прв охридски архиепископ по падот на Самуиловото царство.
Одговорот го бара во тогашната политичка состојба. Византиската империја излегла како победник од долгогодишните војни, но била истоштена и имала потреба од мир во новоосвоените области.
Поставувањето угледен домашен духовник на чело на Охридската црква можело да го смири населението и да овозможи полесно воспоставување на новата власт.
Во Реканскиот крај постоеле преданија дека Јован бил поврзан со родот на цар Самуил. Некои дури го сметале за најмлад брат на Мојсеј, Арон, Давид и Самуил. Трајчев ги отфрла овие тврдења како недокажани.
Според него, изборот на Јован не се должел на роднинска врска со царското семејство, туку на неговиот углед, духовните особини и популарноста што ја уживал во западните краишта на Македонија.
ЗАШТИТНИК НА ОХРИДСКАТА ЦРКВА
Изборот на Јован бил извршен од црковниот собор, а потврден од императорот Василиј Втори. По доаѓањето на престолот, неговите дипломатски и духовни способности дошле до полн израз.
Јован успеал да обезбеди права и привилегии какви што ретко добивала една црковна установа во покорена област. Неговиот углед е видлив и во начинот на кој бил именуван во императорските акти.
Во трите хрисовули што Василиј Втори ги издал за Охридската архиепископија, Јован е нарекуван благочестив монах и свет архиепископ. Со овие акти биле уредени границите, епархиите, имотите и правата на Охридската црква.
Трајчев смета дека Јован настојувал да го обедини словенското христијанско население околу престолот на свети Климент Охридски. Благодарение на неговите заложби бил зачуван широкиот духовен простор врз кој дејствувала Охридската црква.
ДЕВЕТНАЕСЕТ ГОДИНИ НА ПРЕСТОЛОТ
Јован управувал со Охридската архиепископија од 1018 до 1037 година. На престолот останал деветнаесет години, сè до својата смрт.
Неговата точна година на раѓање не е позната. Трајчев претпоставува дека при изборот имал околу четириесет години и дека починал на приближно педесет и деветгодишна возраст.
Оваа пресметка ја изведува според тогашните црковни правила за возраста на епископите, но за неа нема непосреден историски документ.
Во научната литература се среќавале различни мислења и за неговото доаѓање на охридскиот престол. Едни автори претпоставувале дека Јован и претходно бил патријарх, па подоцна бил повторно поставен како архиепископ.
Други, меѓу кои Евгениј Голубински, Марин Дринов и Иван Снегаров, сметале дека Јован бил повикан непосредно од должноста игумен на манастирот „Света Богородица“. Трајчев го прифаќа ова мислење како поверојатно.
ЈОВАН И БИГОРСКИОТ МАНАСТИР
Во својата книга Трајчев го претставува Јован како основач на историскиот манастир „Свети Јован Бигорски“.
Според манастирската хроника на која се повикува, светилиштето било основано во 1020 година, кога Јован веќе се наоѓал на чело на Охридската архиепископија.
Трајчев претпоставува дека манастирот бил посветен на свети Јован Крстител во спомен на неговиот основач и покровител. Името на светителот било истовремено и духовен патрон на архиепископот Јован.
Со него се поврзува и старото предание за дарувањето леб од галичките семејства. Додека Јован живеел како пустиножител во пештерата, жителите на Галичник редовно му носеле храна.
Во спомен на тоа, монаси и момчиња од Бигорскиот манастир секоја година го посетувале Галичник на празникот Света Петка. Од галичките куќи добивале традиционален дар во леб.
Трајчев сметал дека овој стар обичај треба строго да се почитува и да се зачува како сведоштво за врската меѓу Галичник, Јован Дебарски и Бигорскиот манастир.
ОХРИД И КИЕВСКА РУСИЈА
Посебно внимание привлекува тврдењето што Трајчев го пренесува од предавање на германскиот историчар Франц Кох, одржано во Софија во 1940 година.
Според ова толкување, Охридската архиепископија имала значајно влијание врз организирањето на црковниот живот во Киевска Русија. Се наведува и можноста Јован извесно време да престојувал во Киев и да учествувал во раководењето со тамошните црковни работи.
Во истото толкување се тврди дека Охрид и Киев извесен период биле тесно црковно поврзани. Трајчев се повикува и на други руски и балкански автори кои застапувале слични ставови.
Овие тези денес мора да се разгледуваат внимателно, бидејќи во историската наука постојат различни мислења за раните црковни врски на Киевска Русија. Сепак, нивното присуство во книгата покажува колкаво значење Трајчев му припишувал на Јован.
ДУХОВНИК И ДИПЛОМАТ ОД МАКЕДОНИЈА
Во оценката на Трајчев, Јован Дебарски бил една од најзначајните духовни личности во историјата на Охридската црква.
Тој дејствувал во исклучително тежок период, непосредно по падот на Самуиловото царство, кога Македонија се нашла под византиска власт. И покрај политичките промени, Јован успеал да ја зачува Охридската архиепископија како силен духовен центар.
Неговото потекло, животот како пустиножител, игуменската служба и изборот за архиепископ остануваат испреплетени со народни преданија. Но, широките права добиени за Охридската црква сведочат за неговиот углед и дипломатска способност.
За Трајчев, Јован Дебарски бил надарен духовник и политичар, човек од Македонија кој оставил трајна трага во црковната историја на Балканот.
