Томе Вељаноски
На 7 ноември 1829 година е роден Марко Цепенков, еден од најзначајните македонски собирачи на народни умотворби, писатели и етнографи. Со својата долгогодишна и посветена работа оставил непроценливо наследство за македонската култура, јазик и народна традиција.
Неговата собирачка дејност започнала во 1856–1857 година, поттикната од учителот и преродбеник Димитар Миладинов. Средбата со Миладинов му дала силен поттик да го запишува она што народот со поколенија го создавал и усно го пренесувал. Најнапред собирал народни песни, а потоа почнал да ги запишува и приказните што ги знаел и ги слушал.
Повеќе од четириесет години Цепенков собирал приказни, песни, пословици, поговорки и гатанки. Запишувал народни верувања, клетви, благослови и баења, обичаи и обреди, детски игри, соништа и нивни толкувања. Неговото внимание го привлекувале и занаетите, говорот и секојдневниот живот на луѓето.
Особено значајно е што лично ги запишувал фолклорните и етнографските материјали. Така, покрај содржината, зачувал и драгоцени особености на народното раскажување и јазичното изразување. Неговите записи претставуваат богат извор за проучување на македонскиот фолклор, етнологија и јазик.
Меѓу најпознатите приказни поврзани со неговото име е „Силјан Штркот“. Преку необичното патување и преобразувањето на Силјан, приказната отвора прашања за непослушноста, созревањето, семејството и вредноста на домот. Нејзината фантастика и човечките пораки ѝ обезбедуваат посебно место во македонското книжевно наследство.
Значајно место зазема и неговата „Автобиографија“, напишана во 1896 година. Во неа Цепенков оставил сведоштво за сопствениот живот, семејните прилики, тешкотиите и средбите што го обликувале неговиот пат. Делото е вреден извор за разбирање на општествените и културните прилики во Македонија во XIX век, особено на животот во Прилеп.
Неговото обемно наследство е собрано во десет книги, кои ја покажуваат широчината на неговата работа и богатството на народниот дух што успеал да го зачува. Цепенков е и автор на драмското дело „Црне Војвода“, со кое дал придонес и во развојот на македонското драмско творештво.
Во знак на почит кон неговото дело, Институтот за фолклор во Скопје од 1979 година го носи името „Марко Цепенков“. Тоа е признание за човекот што својот живот го посветил на зачувувањето на народното паметење.
Споменот на Марко Цепенков нè потсетува дека јазикот, приказните и обичаите живеат кога ги чуваме и им ги пренесуваме на следните поколенија. Неговото дело останува трајна обврска да го познаваме, почитуваме и негуваме македонското културно наследство.
Песна за: Марко Цепенков
Во Оревоец село, Марко се роди,
во градот Прилеп, занает доби,
терзиски дуќан, си отвори тој,
да си го обезбеди, животот свој.
Пред дуќан негов, многу често,
во редица, луѓе му стојат,
облека за себе, да си кројат,
костуми и бечви, за да шијат.
По градови и села, Марко шета,
облека таму, тој им шија,
за приказни и песни, слуша,
незапишани, нив не ги пропушта.
Со баби, често разговори прави,
за басни и лекови здрави,
децата мали, многу ги сака,
на сите, им милува рака.
По пазари, Марко често оди,
со народот многу, разговори води,
запишува таму, сé и сешто,
запишаното, не се губи лесно.
Марко Цепенков, на Балканов наш,
се издигна, за генијален маж,
запиша многу, приказни и песни,
Македонија со нив, духовно се лесни.
Со Шишмана, Марко направи средба,
записите, Шишман за да ги прегледа,
Шишман на Марко отчет му даде,
од записите негови, книга ќе издаде.
Радосен Марко, книгата ја држи в раце,
облеан од солзи, како дете плаче,
ти подарувам Македонијо, богати дела,
Македонијо мила, имаш нација зрела!
Томе Велјаноски – Марулецот,
Гетеборг, Шведска.
