Македонска Нација
Додека се најавуваат нови инвестиции во наводнувањето, Полог чека одговор: кога ќе биде завршен системот што требаше да обезбеди вода за над 3.300 хектари земјоделско земјиште?
Потребна е целосна проверка на потрошените средства, изборот на изведувачот, нерешената експропријација и причините за повеќегодишниот застој.
Најавата за поставување камен-темелник за новиот систем за наводнување „Страиште“ во општина Валандово повторно го отвора прашањето за судбината на „Равен – Речица“. Новата инвестиција е дел од програмата за наводнување што Владата ја спроведува преку Министерството за земјоделство, шумарство и водостопанство, со финансиска поддршка од германската влада и германската развојна банка КФВ.
Но, додека се најавуваат нови градби, јавноста заслужува одговор и за незавршените:
каде заглави „Равен – Речица“ и што добија земјоделците за потрошените милиони?
Системот беше претставен како еден од најзначајните капитални проекти за развој на земјоделството во Полошкиот Регион. Требаше да обезбеди наводнување на над 3.300 хектари плодно земјоделско земјиште во општините Гостивар, Врапчиште, Боговиње и Тетово.
По повеќегодишна изградба и потрошени милионски суми, системот сè уште не е целосно завршен и ставен во функција. Земјоделците од Долен и Горен Полог продолжуваат да се соочуваат со недостиг од вода, неизвесно производство и неможност сигурно да ја планираат својата работа.
Според официјалните најави, главниот доводен цевковод требаше да се протега од Здуње до Мала Речица, опфаќајќи ги земјоделските површини од десната страна на автопатот Тетово – Гостивар до подножјето на Шар Планина. Како вредност на инвестицијата беше посочена сума од околу 975 милиони денари, односно приближно 15,8 милиони евра.
Договор во 2016, одобрение за градење во 2018 година
Според извештајот на Државниот завод за ревизија, договорот за изградба на главниот довод бил склучен во декември 2016 година, со рок за завршување од пет години, односно 60 месеци од воведувањето во работа.
Одобрението за градење, меѓутоа, било добиено дури во август 2018 година — речиси две години по склучувањето на договорот.
Договорот, значи, бил потпишан пред доаѓањето на СДС и ДУИ на власт, но најголемиот дел од периодот предвиден за изградба и реализација се одвивал во текот на нивното седумгодишно владеење.
Поранешните надлежни функционери мора да објаснат што било направено во тој период, колку средства биле исплатени и зошто системот не бил завршен. Министерството и надлежното водостопанско претпријатие, пак, треба да ја објават целосната хронологија на проектот и неговата сегашна состојба.
Одговорноста мора да се утврдува според конкретните одлуки, обврски и пропусти во секоја фаза од реализацијата.
Кој го добил договорот и дали постоел судир на интереси?
Посебна проверка бараат наводите дека фирмата ангажирана како изведувач била поврзана со тогашниот претседател на Општинската организација на СДС во Гостивар.
Овие наводи треба да бидат институционално проверени. Надлежните мора да утврдат која фирма го добила договорот, кои биле нејзините сопственици и управители во релевантниот период, според кои критериуми била избрана и дали при доделувањето, реализацијата или исплатите постоел судир на интереси.
Јавноста има право да ги види тендерската документација, договорите, анексите, привремените ситуации, фактурите и доказите за извршените работи.
Не смее проект вреден милиони евра да остане незавршен, а граѓаните да не знаат кому му биле исплатени парите и што навистина било изградено.
Дали спорни локации во Здуње го запреле проектот?
Според информации од жители на Полошкиот Регион, една од главните пречки се појавила во Здуње, каде што трасата на подземниот цевковод требало да помине низ дворови со изградени куќи.
Според овие наводи, две семејства не дозволувале цевководот да помине низ нивните дворови. Се поставува и прашањето каков бил сопственичкиот статус на земјиштето и врз основа на каква документација биле изградени објектите.
Овие тврдења мора да се проверат преку Катастарот, Општина Гостивар и другите надлежни институции. Потребни се јасни одговори:
- Чие било земјиштето во моментот на изградбата на објектите?
- Дали биле издадени дозволи за градење и врз основа на каква документација?
- Дали објектите биле легализирани и според која постапка?
- Дали трасата била навреме утврдена и заштитена?
- Зошто не биле решени имотно-правните односи и експропријацијата?
- Дали овие локации навистина го блокираат довршувањето на системот и какво решение е предвидено?
Уште во 2020 и 2021 година во јавноста беше соопштувано дека изградбата е забавена поради нерешени постапки за експропријација.
Оттука произлегува суштинското прашање: како бил планиран и започнат капитален проект од вакви размери без навреме да бидат обезбедени условите за негово непречено завршување?
Каде се потрошени парите?
На интернет-страницата на Министерството за земјоделство беше наведено дека се завршени околу 70 проценти од градежните активности. Во подоцнежни јавни настапи се споменуваше и реализација од околу 86 проценти.
Но, процентите не ја наводнуваат земјата. За земјоделците решавачко е дали водата стигнува до нивните ниви.
Затоа Државниот завод за ревизија, Јавното обвинителство, Финансиската полиција и другите надлежни институции, секоја во рамките на своите овластувања, треба да испитаат:
- Колкава е вкупната договорена вредност на проектот и колку средства досега се исплатени?
- На кои фирми и за кои извршени работи им биле исплатени парите?
- Дали биле склучувани анекси, продолжувани рокови и зголемувана вредноста на договорот?
- Колкав дел од системот навистина е изграден и дали платените работи одговараат на состојбата на теренот?
- Кој вршел надзор и што утврдил во своите извештаи?
- Кои се конкретните причини за доцнењето и кој е одговорен за нив?
- Колку дополнителни средства се потребни и кога системот може да биде пуштен во употреба?
Потребен е јавен отчет со документи, износи, извршени работи и јасни рокови.
Полог ја плаќа цената — притисок и врз водата за пиење
Последиците од незавршениот систем ги чувствуваат земјоделците. Без сигурно наводнување, тие се соочуваат со ризик од пропаѓање на родот, финансиски загуби и намалување на обработливите површини.
Дополнителна загриженост предизвикуваат укажувањата дека дел од нивите и градините се наводнуваат со вода од локалните водоводи, првенствено наменета за пиење и за потребите на домаќинствата.
Земјоделците што посегнуваат по такво решение се обидуваат да го спасат родот и приходот од целогодишната работа. Но, користењето питка вода за наводнување дополнително ги оптоварува водоводите, особено во летните месеци, кога потрошувачката расте, а расположливите количества вода се намалуваат.
Така, незавршениот систем за наводнување отвора уште едно прашање: како ќе се заштити редовното водоснабдување на населението ако земјоделското производство продолжи да зависи и од локалните водоводи?
Укажувањата за намален притисок, прекини и недостиг од вода во населени места во Полог бараат конкретни податоци од надлежните водоснабдителни претпријатија. Мора да се утврди колкаво е оптоварувањето, каде се најголемите загуби и какви мерки се преземаат.
Намаленото земјоделско производство носи и пошироки последици: поголема зависност од увоз, притисок врз цените на храната и дополнително напуштање на селските средини.
Да се проверат и наводите за внесување каналска вода во водоводите
Посебно загрижувачки се сомнежите дека во одделни системи за водоснабдување со вода за пиење се внесува вода од отворениот канал на системот „Шарски води“.
Овие наводи не смеат да останат непроверени. Надлежните водоснабдителни претпријатија и инспекциските служби треба јавно да соопштат дали постојат такви приклучувања, каде се наоѓаат, дали водата минува низ соодветен третман и какви се резултатите од контролите на нејзиниот квалитет.
Треба да се провери и тврдењето дека евентуалното користење на оваа вода е поврзано со нефункционалноста на „Равен – Речица“.
Граѓаните имаат право на точни и навремени информации за водата што ја користат.
Потребни се истрага, одговорност и завршување на системот
За „Равен – Речица“ се потребни целосна проверка на досегашната реализација и конкретен план за довршување.
Граѓаните мора да добијат прецизни одговори: каде се потрошени милионите, кој го избрал и контролирал изведувачот, зошто не била навреме решена експропријацијата и кој е одговорен за повеќегодишниот застој.
Актуелните надлежни институции имаат обврска да ја утврдат затекнатата состојба, да ги расчистат пречките и да објават остварлив рок за пуштање на системот во употреба.
Завршувањето на „Равен – Речица“ е прашање од јавен интерес, поврзано со производството на храна, опстанокот на селата и зачувувањето на водата за пиење.
На Полог му е потребна вода, а од институциите се очекуваат отчет и резултати. Земјоделците мора да добијат сигурно наводнување, а населението редовно снабдување со исправна вода за пиење.
По толку години и потрошени милиони, „Равен – Речица“ конечно мора да биде завршен и ставен во функција.
