Информацијата на Коста Морна од 17 април 1949 година сведочи за храброста и саможртвата на македонските борци во Граѓанската војна во Грција
Коста Морна, македонски публицист и активист поврзан со НОФ и Демократската армија на Грција, на 17 април 1949 година подготвил информација во која се опишуваат борбите и херојството на македонските борци во битката на Грамос.
Грамос претставува едно од најсветлите, но и најтрагичните поглавја во поновата македонска историја. Во текот на Граѓанската војна во Грција (1946–1949), илјадници Македонци од Егејска Македонија се приклучија кон редовите на Демократската армија на Грција, убедени дека преку борбата против монархофашистичкиот режим ќе го отворат патот кон национална и политичка слобода.
Меѓу бројните сведоштва за нивната улога се издвојува информацијата на Коста Морна од 17 април 1949 година, во која со силен емотивен набој се опишуваат борбите на Грамос и исклучителната храброст на македонските борци.
Во документот се пренесува атмосферата на времето, кога официјална Атина и нејзините поддржувачи не само што го негирале постоењето на македонскиот народ, туку и отворено ширеле навреди и омаловажувања кон Македонците. Наспроти таквите ставови, авторот поставува суштинско прашање:
„Кој може да му го порекне правото за слободен и независен државен живот на еден толку горд, чесен, слободољубив и херојски народ како што е македонскиот?“
Токму оваа мисла ја отсликува суштината на учеството на Македонците во Граѓанската војна. За многумина од нив тоа не била само идеолошка борба, туку и борба за национално признавање, за човекови права и за можност слободно да го изразуваат својот идентитет.
Македонците како столб на отпорот
Во текот на 1948 и 1949 година, Македонците сочинувале значителен дел од борците на Демократската армија на Грција. Голем број единици биле составени претежно од Македонци од Костурско, Леринско, Воденско, Кајларско и други делови на Егејска Македонија.
Во документот на Коста Морна се истакнува дека со реорганизацијата на Привремената демократска влада, Македонците добиле свое учество во политичките структури, што дополнително ја зајакнало нивната решителност.
„Мажи, жени и деца станаа на нозе и сите се во борба“, се наведува во сведоштвото. Особено е впечатлива народната песна која се пеела меѓу борците:
„Жена ми е пушката, деца ми се патроните…“
Овие стихови ја отсликуваат целосната посветеност на борците кои ги оставиле своите домови и семејства за да учествуваат во судбоносната битка.
- бригада – симбол на македонското јунаштво
Посебно место во сведоштвото зазема 108-та бригада, една од најпознатите единици во која мнозинството борци биле Македонци.
Коста Морна пишува дека во новата епопеја на Грамос, македонските борци покажале „невидени досега херојства, недостижно јунаштво, офанзивни јуриши и мајсторства“.
Меѓу бројните примери на саможртва се спомнува водникот Танас Ташо, кој иако бил ранет, продолжил да го гранатира непријателот со својот минофрлач.
Се споменува и Македонецот Сумтаков Вангел од селото Екши-Су, поранешен војник кој со извикот: „Збратимување, партизани-војници!“ паднал мртов врз својот пушкомитралез.
Овие примери не биле исклучок, туку секојдневие во жестоките судири што се воделе на планинските врвови на Грамос.
Стрико Трајан – таткото на четата
Меѓу најтрогателните личности во документот е 58-годишниот Трајан Трајанов од селото Воштарени.
Неговите соборци го нарекувале „мајка на четата“ поради неговата грижа за помладите борци. Судбината на неговото семејство била тесно поврзана со борбата – неговиот син претходно загинал на Грамос како политички комесар.
Последните зборови на стрико Трајан биле: „Да живее единството меѓу грчкиот и македонскиот народ.“
Ова сведочи за идеалите што ги носеле многумина борци во тоа време – надежта за еднаквост, правда и соживот.
Капетан Том Поп Димитров – легендата на Грамос
Најголем простор во сведоштвото е посветен на капетанот Том Поп Димитров од Нестрам, еден од најистакнатите македонски команданти во редовите на Демократската армија. Тој бил познат како прв партизан на Грамос и човек чија чета секогаш била во првите редови на борбата.
Коста Морна го опишува како симбол на решителност, саможртва и херојство. Неговото тело останало на планината што ја сакал и за која се борел, „накитено со ордени и изрешетено со рани“.
Неговите последни зборови останале запаметени: „Да живее КПГ! Да живее слободна Македонија! Борци Македонци, продолжете ја светата борба…“
Овој повик станал дел од колективната меморија на многу Македонци од Егејска Македонија.
Историско значење
Битките на Грамос претставуваат кулминација на Граѓанската војна во Грција. Иако воениот исход бил неповолен за Демократската армија, улогата на Македонците останала длабоко врежана во историската меморија.
По поразот во 1949 година, десетици илјади Македонци биле принудени да ги напуштат своите домови. Илјадници деца биле евакуирани во земјите од Источна Европа, а многу семејства никогаш повеќе не се вратиле во родните села.
Сепак, документите како овој на Коста Морна остануваат трајно сведоштво за учеството на Македонците во тие драматични настани. Тие потсетуваат дека зад големите историски процеси стојат конкретни луѓе – селани, работници, жени, старци и младинци – кои верувале дека се борат за подобра иднина.
Без оглед на различните историски толкувања на Граѓанската војна во Грција, едно останува неспорно: Македонците на Грамос покажале исклучителна храброст, пожртвуваност и верност кон идеалите во кои верувале. Нивната борба останува значаен дел од историското наследство на македонскиот народ.
