Мајскиот манифест од 1924 година претставува еден од најзначајните политички документи во историјата на македонското ослободително движење. Во него јасно била поставена целта за обединување на распарчените делови на Македонија и создавање независна и самостојна македонска држава во нејзините природни, географски и етнографски граници.
По Балканските војни и Букурешкиот договор од 1913 година, Македонија била поделена меѓу соседните балкански држави. Македонскиот народ бил изложен на национално угнетување, насилна асимилација, прогонства и забрана на неговото име, јазик и историска посебност.
Првата светска војна не донела ослободување. Париската мировна конференција ја потврдила поделбата, а македонското прашање повторно било потиснато од интересите на големите сили и балканските монархии.
Во такви услови, македонското револуционерно движење било исправено пред неопходноста од обединување на своите сили и создавање заедничка политичка програма.
Преговорите во Виена
Во текот на 1923 и 1924 година биле воспоставени контакти меѓу претставници на ВМРО, македонските федералисти, македонската левица и претставници на комунистичкото движење.
Преговорите се воделе во Виена, а во нив учествувале истакнати дејци од различните струи на македонското ослободително движење. Целта била да се надминат старите поделби и македонските сили да се обединат околу заедничката борба за слободна и независна Македонија.
На 6 мај 1924 година бил составен и потпишан Мајскиот манифест. Документот ги носел имињата на членовите на Централниот комитет на ВМРО: Тодор Александров, Александар Протогеров и Петар Чаулев.
Во историските извори постојат различни тврдења за начинот на кој биле ставени потписите и за подоцнежниот однос на Тодор Александров кон документот. Неспорно е, меѓутоа, дека Манифестот произлегол од преговорите во кои учествувале претставници на тогашното раководство на ВМРО и другите македонски револуционерни сили.
Независна Македонија како главна цел
Мајскиот манифест бил упатен до македонскиот народ, до организираното револуционерно население во Македонија и до македонската емиграција.
Во неговата основа се наоѓала идејата за:
„Ослободување и обединување на раскинатите делови на Македонија во една наполно независна и самостојна политичка единица, во нејзините природни, географски и етнографски граници.“
Со оваа определба бил отфрлен Букурешкиот договор и поделбата на Македонија. Манифестот нагласувал дека ниту една од балканските држави нема право да ја присвојува Македонија и да ја користи македонската борба за сопствени територијални цели.
Документот се залагал за создавање единствен македонски револуционерен фронт, во кој би се обединиле сите сили што искрено се борат за ослободување на Македонија.
Во борбата требало да учествуваат сите жители на Македонија, без разлика на нивната вера, народност или политичка припадност. Македонија била замислена како заедничка татковина во која сите нејзини граѓани ќе имаат еднакви права и слободи.
Македонија на Македонците
Една од главните пораки на Мајскиот манифест била дека ослободувањето на Македонија мора да биде дело на самиот македонски народ.
Македонското ослободително движење требало да биде независно од владите на Бугарија, Кралството на Србите, Хрватите и Словенците и Грција. Ниту една соседна држава не смеела да го претвора македонското прашање во средство за остварување на своите освојувачки интереси.
Манифестот ги повикал Македонците да не дозволат да бидат вовлечени во нови меѓусебни и братоубиствени судири во полза на туѓите политики.
Во документот била потврдена идејата дека идната обединета и независна Македонија треба да биде рамноправна единица во една поширока Балканска федерација. Таквата федерација била замислена како заедница на слободни и рамноправни народи, а не како средство за ново господарење над Македонија.
Повикување кон целиот македонски народ
Мајскиот манифест упатил повик до Македонците во сите делови на распарчената татковина, но и до бројната македонска емиграција.
Посебно било нагласено дека македонските бегалци и иселеници треба да останат обединети околу идејата за целосно ослободување и обединување на Македонија.
Манифестот повикувал на прекинување на внатрешните пресметки, личните судири и братоубиствата што го ослабувале македонското движење. Наместо меѓусебно уништување, сите револуционерни сили требало да ја насочат својата борба против поробувањето и поделбата на Македонија.
Тоа била една од најсилните пораки на документот: македонската слобода може да биде извојувана само преку сплотеност, еднодушност и заедничка борба.
Откажувањето од Манифестот
Било предвидено Мајскиот манифест да не биде објавен веднаш, туку дури откако ќе бидат создадени услови за негово спроведување.
Сепак, документот бил објавен во јули 1924 година во списанието „Балканска федерација“. Неговото објавување предизвикало силни реакции во бугарските политички кругови и во самата ВМРО.
Под силен политички притисок, Тодор Александров и Александар Протогеров јавно се откажале од Манифестот и тврделе дека бил објавен без нивна согласност. Петар Чаулев, пак, останал доследен на неговите определби.
Откажувањето од документот ја продлабочило кризата и поделбата во македонското револуционерно движење. Наскоро следувале трагични настани и крвави пресметки.
На 31 август 1924 година Тодор Александров бил убиен на Пирин Планина. По неговото убиство биле извршени масовни пресметки со припадниците на македонската левица и со поддржувачите на Мајскиот манифест.
Меѓу убиените биле истакнатите македонски дејци Димо Хаџи Димов и Владислав Ковачев. Насилството дополнително го расцепкало движењето и ја продлабочило трагедијата на македонските братоубиства.
Основа за создавањето на ВМРО (Обединета)
Иако обидот за непосредно обединување не успеал, идеите содржани во Мајскиот манифест продолжиле да живеат.
Врз основа на неговата политичка платформа, во октомври 1925 година во Виена била создадена ВМРО (Обединета). Новата организација се залагала за обединување на Македонија во нејзините географски граници и за создавање независна македонска држава.
Во нејзините редови дејствувале Димитар Влахов, Петар Чаулев, Павел Шатев, Владимир Поп Томов и други македонски револуционери и политички дејци.
ВМРО (Обединета) одиграла значајна улога во афирмирањето на македонската национална посебност и во меѓународното поставување на македонското прашање.
Историското значење на Мајскиот манифест
Мајскиот манифест од 1924 година претставува еден од најјасните програмски документи во кои биле поставени националните цели на македонскиот народ.
Неговото значење се состои во неколку основни определби:
- обединување на сите делови на распарчената Македонија;
- создавање независна и самостојна македонска држава;
- отфрлање на Букурешкиот договор и политиката на поделби;
- самостојност на македонското ослободително движење;
- еднаквост на сите жители на Македонија;
- прекинување на братоубиствата и обединување на револуционерните сили;
- Балканска федерација составена од слободни и рамноправни народи.
Манифестот бил обид македонската борба да се издигне над туѓите државни интереси, партиските пресметки и идеолошките поделби. Во неговото средиште стоела Македонија – цела, обединета, слободна и независна.
Иако неговите определби не биле остварени, Мајскиот манифест останал историско сведоштво за стремежот на македонските револуционери сами да одлучуваат за иднината на својата татковина.
Неговата порака останува јасна и по повеќе од еден век: спасот на Македонија се наоѓа во единството на нејзиниот народ и во неговата непоколеблива волја да ја зачува сопствената национална и државна самобитност.
