На 21 август 1903 година, додека Илинденското востание сè уште траело, османлискиот амбасадор во Санкт Петербург ја известил Високата порта дека руската влада го поддржува преземањето строги мерки против македонските востаници.
По добивањето на оваа вест, султанот Абдул Хамид II наредил на руската дипломатија да ѝ биде изразена благодарност за поддршката што ја дала во борбата против востанието. Документот претставува значајно сведоштво за меѓународните околности во кои македонскиот народ ја водел борбата за слобода.
Големите сили го бранеле постојниот поредок
Илинденското востание започнало на 2 август 1903 година како организирана борба за политичко ослободување и автономија на Македонија. Востаниците очекувале дека нивната жртва ќе го привлече вниманието на европските држави и ќе предизвика меѓународна интервенција во корист на македонското население.
Меѓутоа, интересите на големите сили биле поинакви. Русија и Австро-Унгарија, кои имале водечка дипломатска улога во решавањето на Македонското прашање, биле заинтересирани за зачувување на рамнотежата на Балканот. Тие стравувале дека успехот на востанието може да предизвика поширока војна, распаѓање на Османлиската Империја и судир меѓу балканските држави.
Поради тоа, наместо да го поддржат ослободителното движење, големите сили настојувале востанието да биде задушено, а состојбата во Македонија да се смирува преку ограничени реформи. Слободата на македонскиот народ била потчинета на нивните дипломатски договори и геополитички интереси.
Македонија оставена сама
Поддршката што руската влада ја дала за преземање строги мерки ѝ испратила јасен сигнал на османлиската власт дека нема да се соочи со сериозна меѓународна реакција доколку употреби воена сила.
Наспроти добро вооружената османлиска армија стоеле востанички чети со ограничено оружје и малку муниција. Покрај војниците, против востаниците биле испратени и башибозучки одреди, а во многу области биле запалени села, уништени куќи и протерани илјадници жители.
Македонските востаници, според тоа, не се бореле само против Османлиската Империја. Тие се соочувале и со дипломатската изолација создадена од големите сили, кои јавно повикувале на реформи, но не биле подготвени да го поддржат правото на македонскиот народ сам да ја определи својата иднина.
Егејскиот дел на Македонија во пламен
Особено жестоки борби се воделе во Костурско, Леринско и другите области во Егејскиот дел на Македонија. Тамошното население масовно се вклучило во востанието, а востаничките чети извеле бројни напади врз османлиските воени и административни позиции.
Во Костурско дејствувале востаниците предводени од Васил Чакаларов, Лазар Поп Трајков, Пандо Кљашев и други истакнати македонски револуционери. Востанието зафатило голем број села, а Клисура и Невеска извесно време биле ослободени од османлиската власт.
Следувала силна противофанзива. Османлиската војска, користејќи ја својата бројност и вооружување, ги напаѓала востаничките позиции и населбите што го поддржувале движењето. Во одмаздничките походи биле запалени повеќе македонски села, а цивилното население било изложено на убиства, грабежи и прогонства.
Борба без надворешен сојузник
Илинденското востание било задушено, но неговото политичко и историско значење не можело да биде уништено. Востанието покажало дека македонскиот народ е организиран и решен самостојно да се бори за слобода, државност и човечко достоинство.
Дипломатскиот документ од 21 август 1903 година истовремено ја открива суровата страна на европската политика. Додека македонските села гореле, а населението страдало, големите сили пресметувале како да ја зачуваат сопствената рамнотежа и влијание на Балканот.
Македонските востаници останале без поддршка однадвор, но нивната борба останала трајно вградена во македонската историја. Илинден бил поразен со оружје, но идејата за слободна Македонија продолжила да живее и да ги води следните генерации.
Историскиот контекст за политиката на големите сили и подоцнежните реформи е потврден и во истражувањата за меѓународната интервенција во Македонија во 1903 година и во прегледот на Илинденското востание
