Десетти август е еден од најтешките, но и најзначајните датуми во македонскиот историски календар. На овој ден загинал легендарниот илинденски војвода Јордан Пиперката, бил потпишан Букурешкиот мировен договор со кој била запечатена поделбата на Македонија, а во 1946 година биле донесени одлуки за признавање на македонскиот народ и за културна автономија во Пиринскиот дел на Македонија.
1903 – Загинал војводата Јордан Пиперката
На 10 август 1903 година, во разгорот на Илинденското востание, во Церско Поле загинал македонскиот револуционер и војвода Јордан Силјанов-Пиперковски, познат како Јордан Пиперката.
Роден во 1870 година во кичевското село Козица, Пиперката уште млад се вклучил во македонското револуционерно движење. Како член и војвода на Македонската револуционерна организација дејствувал во Кичевско, Крушевско, Демирхисарско и во други краишта на Македонија. Меѓу народот останал запаметен како бестрашен заштитник и организатор, а неговото име било овековечено во бројни народни песни.
Во текот на Илинденското востание неговата чета учествувала во борбите во Демирхисарско. На 10 август, движејќи се кон селото Цер, војводата и неговите соборци биле пресретнати од османлиската војска меѓу С’лп и Големо и Мало Церско. Во нерамноправната борба Пиперката бил тешко ранет. Според зачуваните сведоштва, не сакајќи жив да падне во рацете на непријателот, со последниот куршум си го одзел животот.
По негова желба бил погребан кај селото Велмевци, на возвишението Черешна, од каде се гледаат Церско Поле и Демирхисарско – пределите во кои ја водел својата најголема револуционерна дејност.
1913 – Букурешкиот договор ја запечатил поделбата на Македонија
На 10 август 1913 година, односно на 28 јули според тогашниот јулијански календар, бил потпишан Букурешкиот мировен договор, со кој завршила Втората балканска војна.
Договорот го потпишале претставниците на Бугарија, Србија, Грција, Романија и Црна Гора. Македонскиот народ немал свои претставници на мировната конференција и никој од потписниците не ја зел предвид неговата волја за слободна и самостојна држава.
Со воспоставените граници најголемиот, егејски дел од Македонија, со Солун, Костур, Лерин, Воден, Кукуш, Серез и други македонски градови и области, останал под власта на Грција. Вардарскиот дел бил ставен под српска власт, додека Пиринскиот дел ѝ припаднал на Бугарија.
Букурешкиот договор не бил само административно исцртување граници. За македонскиот народ тој означил распарчување на единствената географска, стопанска и етничка целина меѓу соседните балкански држави. Семејства биле разделени, природните врски меѓу градовите и селата биле прекинати, а Македонците биле изложени на различни облици на денационализација, прогонување и присилна асимилација.
Егејскиот дел на Македонија
Особено тешки биле последиците за Македонците во Егејскиот дел. По воспоставувањето на грчката власт започнале мерки за менување на етничкиот и културниот лик на областа.
Македонските лични имиња и презимиња биле приспособувани кон грчкиот јазик, а во 1920-тите години биле преименувани голем број македонски села, градови, реки и планини. Употребата на македонскиот јазик била ограничувана и прогонувана, додека населението било изложено на силен политички и административен притисок.
По грчко-турската размена на населението, во македонските краишта биле населени голем број православни бегалци од Мала Азија. Со тоа дополнително бил менуван етничкиот состав на Егејска Македонија. Прогоните го достигнале својот врв во времето на режимот на Јоанис Метаксас, а потоа и во текот и по завршувањето на Граѓанската војна во Грција.
И покрај сите притисоци, македонскиот говор, песната, обичаите и колективното паметење продолжиле да живеат меѓу Македонците од Леринско, Воденско, Костурско и другите краишта.
Пиринскиот дел на Македонија
Пиринска Македонија по 1913 година останала во составот на Бугарија. И таму македонското население минувало низ различни периоди на негирање и асимилациски притисоци. Сепак, токму со 10 август е поврзан и еден краток период на надеж.
На 9 и 10 август 1946 година во Софија се одржал Десеттиот проширен пленум на Бугарската работничка партија. На него била прифатена политика на признавање на посебноста на македонскиот народ и на неговото право на културен развој во Пиринска Македонија.
Одлуките предвидувале културно зближување со Народна Република Македонија, воведување настава по македонски јазик и историја, отворање македонски книжарници и културни установи и ширење книги и печат на македонски јазик. Во следниот период наставници од Македонија биле испратени во Пиринско, а македонскиот литературен јазик започнал да се изучува во тамошните училишта.
Овој процес бил дополнително поттикнат со Бледските спогодби од 1947 година. Меѓутоа, по судирот меѓу Југославија и Информбирото во 1948 година, бугарските власти ја напуштиле политиката на признавање. Македонската настава била укината, културните врски биле прекинати, а повторно започнале притисоците врз Македонците што јавно го истакнувале својот национален идентитет.
Мала Преспа и Голо Брдо
Кога се говори за поделбата на Македонија, не смеат да бидат заборавени Мала Преспа и Голо Брдо, кои по балканските војни и конечното меѓународно утврдување на албанските граници останале во составот на Албанија.
Потребно е историски прецизно да се нагласи дека Албанија не била потписничка на Букурешкиот договор. Нејзините граници биле утврдувани со одлуки на големите сили и со посебни меѓународни комисии. Сепак, Букурешкиот договор и поширокото територијално преуредување на Балканот во 1913 година заедно го создале поредокот во кој и овие македонски краишта останале надвор од тогашните вардарски, егејски и пирински граници.
Во Мала Преспа, особено во селата околу Пустец, македонското население успеало да ги зачува јазикот, верата, народните носии, песните и обичаите. Македонско население со векови живее и во Голо Брдо, во селата распоредени по планинскиот предел долж македонско-албанската граница.
Иако нивната историска положба не произлегува непосредно од одредбите на Букурешкиот договор, Мала Преспа и Голо Брдо се неразделен дел од приказната за поделениот македонски народ и неговата борба за зачувување на националното име, јазикот и културната самобитност.
Датум на жртва, поделба и истрајност
Десетти август во македонската историја ги спојува херојството и трагедијата. На овој ден во 1903 година својот живот за слободата го положил Јордан Пиперката. Десет години подоцна, во Букурешт, без македонско учество и без согласност на македонскиот народ, била запечатена поделбата на Македонија. Во 1946 година, пак, за кратко се отворила надеж дека Македонците во Пиринскиот дел ќе можат слободно да го изучуваат својот јазик и да ја развиваат својата култура.
Од Вардар до Егејот и Пирин, од Мала Преспа до Голо Брдо, македонското име преживеало благодарение на поколенијата што го чувале во семејството, песната, говорот, црквата и народното паметење.
Затоа 10 август не е само датум од календарот. Тој е потсетник на високата цена што Македонија ја платила поради туѓите поделби, но и сведоштво дека границите не успеале да го избришат чувството на припадност кон македонскиот народ.
