Санстефанскиот договор предвидувал најголемиот дел од Македонија да биде вклучен во голема бугарска држава предизвикал меѓународна криза и тешкотии за самата Русија.
Во приложените историски записи се наведуваат и руски оценки за погрешноста на таквото решение.
Санстефанскиот мировен договор, склучен на 3 март 1878 година меѓу Русија и Османлиската Империја, бил обид за прекројување на политичката карта на Балканот по Руско-турската војна. Со него било предвидено создавање големо автономно бугарско кнежевство, во чии граници требало да влезе и најголемиот дел од Македонија.
За Македонија тоа значело нејзината иднина да биде определена преку договор меѓу надворешни сили, без самостојно политичко претставување на македонското население. Македонското прашање било вградено во туѓ државен проект, наместо да биде разгледувано како посебно прашање.
Во материјалот се пренесува оценка објавена во „Петербуршки ведомости“, број 315 од 1900 година, според која склучувањето на Санстефанскиот договор било голема грешка од руска страна, затоа што Македонија ја третирал како исклучиво бугарска земја. Во таа оценка се прави разлика меѓу словенскиот карактер на населението и неговото поистоветување со бугарската национална припадност.
Овој запис е значаен како сведоштво дека и во рускиот јавен простор постоеле критички погледи кон санстефанското решение. Тој, сепак, претставува оценка објавена повеќе од две децении по договорот и не треба да се поистоветува со официјален став на руската влада од 1878 година.
Незадоволство и во руската дипломатија
Санстефанскиот договор наишол на силно противење од Австро-Унгарија и Велика Британија. Создавањето голема бугарска држава под силно руско влијание ги засегало нивните интереси и рамнотежата на силите на Балканот. Под тие притисоци, руската влада ја прифатила ревизијата на договорот.
Според записите наведени во материјалот, кнезот Александар Горчаков признал дека Санстефанскиот мир ѝ создал големи тешкотии на Русија и дека излезот од таквата положба ќе бара отстапки.
Уште поостра била оценката на грофот Петар Шувалов. Во изјавата што му се припишува, упатена до австроунгарскиот министер Ѓула Андраши, тој го оценил Санстефанскиот мир како несреќа за Русија и како големо дипломатско недоразбирање. Неговото предупредување било дека Русија ќе мора да отстапува пред цела Европа.
Овие оценки покажуваат дека решението замислено како руски дипломатски успех истовремено создало сериозна меѓународна криза. Воената победа не обезбедила трајно прифаќање на границите исцртани во Сан Стефано.
Македонија меѓу интересите на големите сили
Со Берлинскиот конгрес во 1878 година, санстефанското решение било ревидирано, а Македонија останала под османлиска власт. Но и со таа ревизија не било решено македонското прашање.
За Македонија, суштинскиот проблем останал ист: за нејзината територија и иднина одлучувале други. Едното решение предвидувало нејзино вклучување во бугарското кнежевство, а другото го продолжило постојниот поредок, без да обезбеди македонска политичка самостојност.
Санстефанскиот договор не станал трајно територијално решение, но неговата карта продолжила да живее како симбол на големобугарските територијални стремежи. Затоа неговото историско значење не се исцрпува со краткото време меѓу потпишувањето и ревизијата.
Границите исцртани во еден дипломатски договор не се доказ за националната припадност на населението. Санстефанската карта сведочи за политичките проекти и интересите на силите што ја создавале, а не за право Македонија да биде прогласена за туѓа земја.
