На 31 октомври 1982 година во источногерманската документација се појавува оперативно барање.
На него стои: Jakovleski, Manojlo.
Целта е јасна: „In der Zeit von Einreise bis Ausreise beobachten.“ Во времето од влегувањето до излегувањето – да се набљудува.
Ова е еден од најважните документи во целата приказна.
Тој покажува дека интересот на Штази кон Мане не бил само пасивно заведување на име во картотека.
Постоело конкретно барање за набљудување.
Во документот се споменува и: ZOV „Canaria“.
Токму оваа ознака ќе отвори една од најинтересните архивски траги во целото истражување.
Тоа што Мане е споменат во контекст на „Canaria“ не значи дека тој бил главниот предмет на ZOV, ниту дека бил член на структурата што Штази ја обработувала.
Тоа значи само она што документот го докажува: неговото движење било ставено во оперативен контекст што службата го поврзувала со тој предмет.
Во налогот се појавува и упатување на: §105 StGB и ознаката: „Kurier“.
Тоа е оперативна квалификација или сомнение на Штази во рамките на нејзината работа.
Не е судска пресуда.
Не е доказ дека сторил кривично дело.
Токму ваквите разлики се клучни за читањето на документите на тајните служби.
Архивата ни покажува во што се сомневала службата.
Во тоа време, според сеќавањата на луѓето поврзани со ресторанот, многу Македонци и други југословенски граѓани префрлале жени од Источен во Западен Берлин.
Некои подоцна склучувале брак со нив, додека за други се говорело дека учествувале во нелегално префрлање луѓе. Многумина од нив секојдневно доаѓале во ресторанот „Ново Скопје“, на јадење и средби на Македонците и други од поранешна Југославија во Западен Берлин.
Преминувањето на Берлинскиот ѕид надвор од дозволените премини било строго забрането. Оние што биле откриени при такви обиди ризикувале апсење и затвор во Источен Берлин.
Во тоа време, некои од веќе затворените испраќале тајни писма во „Ново Скопје“. Во нив предупредувале дека во затворите се спомнуваат и имињата на други луѓе кои префрлале жени од Источен во Западен Берлин.
Пораката била јасна: да ги опоменеме тие луѓе да не патуваат во Источен Берлин, бидејќи, според она што го дознале затворените, и тие би можеле да бидат уапсени.
1984 – ГОДИНАТА НА „TONI“
11 мај 1984 – еден час во Источен Берлин
Во документацијата на HA VI е регистрирано едно патување.
Име: JAKOVLESKI MANOJLO
Датум: 11.05.1984
Се бележи влегување.
Се бележи час.
Се бележи пасошот.
Се бележи југословенското државјанство.
Потоа се бележи излегување.
Сè е сведено на кратки шифри и броеви.
Но зад нив стои вистинско патување на вистински човек низ еден од најконтролираните градови на Студената војна.
11 јули 1984 – „Toni“ го проверува „Ново Скопје“
Два месеца подоцна се случува нешто уште поважно.
Во документот за ресторанот е запишано:
„Das Objekt wurde durch IMS ‚Toni‘ am 11.07.1984 aufgeklärt.“
Тоа е директна архивска трага.
IMS „Toni“ извршил оперативна проверка на „Ново Скопје“.
Во документот се појавуваат:
адресата на ресторанот;
телефонскиот број;
името на сопственикот;
домашната адреса;
домашниот телефон;
податоци за персоналот;
проценка за посетеноста;
информации за гостите;
и забелешка дека блиските пријатели можеле да остануваат по завршувањето на работното време.
Некој гледал.
Некој прашувал.
Некој собирал информации.
И некој ги предавал на Штази.
Неговото кодно име било: „TONI“.
Што документот кажува за Мане
Во ракописната белешка стои дека Мане-сопственикот: „ist Macedonier und polit. Emigrant“– е Македонец и политички емигрант.
Се наведуваат и други оценки.
Меѓу нив има негативно тврдење дека наводно бил активен во „матни“ работи.
Особено е важно што истиот документ содржи и друга реченица:
„Hinweise auf nationalist. Gruppen wurden nicht bekannt.“
Не биле утврдени сознанија за националистички групи.
Најважната реченица
Во посебното писмо германската институција одговара и на едно суштинско прашање.
Дали Мане бил соработник на Штази?
Одговорот гласи:
„keine Hinweise auf eine hauptamtliche oder inoffizielle Tätigkeit für den Staatssicherheitsdienst vorliegen.“
Нема индиции за професионална или неофицијална активност за Државната безбедност.
Ова е една од најважните реченици во целата книга.
Постојат документи за Мане.
Но германската архива не нашла индиции дека Мане работел за Штази.
Документите што ги имаме покажуваат нешто друго:
службата се интересирала за него.
ЕПИЛОГ
Архивата сè уште не кажала сè
Дваесет страници.
На прв поглед – малку.
Но зад нив стои приказна долга повеќе од четири децении.
Зубовце.
Берлин.
„Ново Скопје“.
Гојко.
Мане.
Драган Богдановски.
ДООМ.
СДБ.
Штази.
„Canaria“.
IMS „Toni“.
Бато.
Некои прашања добија одговор.
Други станаа уште поголеми.
Знаеме дека Штази се интересирала за Мане.
Знаеме дека било побарано негово набљудување.
Знаеме дека ги проверувала неговите патувања.
Знаеме дека IMS „Toni“ на 11 јули 1984 година оперативно го проверувал „Ново Скопје“.
Знаеме дека во 1985 година Штази го опишала ресторанот како собиралиште на Македонците во Западен Берлин и место каде се негувала македонската традиција.
И знаеме дека германската архива во 2018 година не нашла индиции дека Мане бил професионален или неофицијален соработник на Штази.
Но не знаеме сè.
Не знаеме кој бил „Toni“.
Не знаеме што има во сите поврзани архивски предмети.
Не знаеме дали е сочуван извештајот од набљудувањето.
Не знаеме дали постојат фотографии.
И не знаеме дали во некоја архивска кутија сè уште лежи документ што ќе ја промени целата приказна.
Затоа оваа книга не завршува со обвинение.
Не завршува ни со пресуда.
КОЈ БИЛ IMS „TONI“?
Завршува со документите што ги имаме – и со прашањето што тие сè уште не успеале да ни одговорат.
