Ниту еден настан од средновековната историја не предизвика поголем духовен елан и хуманистичка ренесанса отколку Богомилското духовно движење настанато во Македонија. Тоа е едно од најважните и најинтересни културни и социјални манифестации од средината на 10-от век, која брзо се рашири во многу други земји и цели 5 века го тресеше од корен целиот феудален поредок во Европа. Како социјално-религиозно движење, Богомилството беше вистински ерес во очите на официјалната црква, која како нивен главен противник спроведе најостри мерки за да го забрани и искорени. Нејзините напори беа насочени пред се кон уништување на најважните извори на идеите на Богомилите, така што историчарите денес мораат да обезбедат информации за нив од индиректни извори, односно од полемички дела на нивните најогорчени непријатели.
Возвишените дела на духот и интелектот на човекот како она на Богомилите, чија доктрина ги потресе средновековните општествени односи до темел, се ретки во историјата на човечкиот напредок и мисла. учењето на попот Богомил, кој проповедал слобода на совеста, братство и еднаквост меѓу сите луѓе и народи, и дека царството на Бог и вечен мир може да се реализира и на земјата, зa oфицијалната црква беше сериозeн удар, бидејќи таа беше главен соучесник и чувар на феудалниот поредок и нечовечките односи кои владееја. Богомилите се откажаа од мистицизмот и манипулативната симболика на официјалната црква и донесоа вистинска вера на чувства и разбирање меѓу луѓето. Како што сите луѓе се еднакви пред бога, така никој нема право да командува со другите еднакви на себе, негови браќа и сестри, и затоа секоја моќ која е спротивна на учењето на Кристос за еднаквост мора да биде укината.
Како најдолна линија на Богомилскиот гностицизам беше воведен принципот на единство во природата и неповредливост на законите; во чија основа стоеше законот во однос на корелацијата помеѓу причината и последицата-факт. Ова покажува дека попот Богомил и неговото учење не биле надвор од влијанието на класичната филозофија: тој ги следеше стапките на Питагора, кој учел дека постои општ поредок во светот, а исто така и Аристотел, кој покажа дека во природата има почеток и крај, причина и ефект. Како дуалистичко учење, Богомилството е слично на антропоморфизмот на апостолите, на спиритуализмот на средниот век, и митологијата на древните пантеони.
Богомилите знаеја дека со оружјето на противникот многу побрзо и полесно ќе ги демаскираат сите негови слабости. И бидејќи целокупниот културен и социјален живот во средниот век бил управуван од страна на црквата, новите учења на Богомилите истотака добија религиозна форма. Приврзаниците на доктрината на Богомилството имаа едноставна хиерархија: Бабуните или Перфекти (лат. Рerfectii – „постари лидери“ беа главните учители-водачи или „свештеници“), Полу-Перфекти, и едноставни следбеници. Бабуните (Перфектите) не можеа да стапат во брак, ниту пак имаа имот или пари, и тие се жртвуваа за спасение на светот. Тие проповедаа против насилството, промовирајќи вечен мир. Во Богомилските заедници мажите и жените имале еднакви права и статус. Жените можеле да ги извршуваат сите функции во општеството, вклучувајќи ја и свештеничката. Се разбира, бидејќи кај богомилите немало строго определена црковна хиерархија, под свештеник се подразбирало човек кој го шири знаењето со збор и во дело.
Богомилите учеле на ненасилство, за нив пролевањето крв било најголем грев. Во своите најразвиени енклави тие не убивале ниту животни. Така, за време на крстоносниот поход против Катарите и Албигенците во Каркашон, Јужна Франција, католичката инквизиција го злоупотреби овој податок во својата кампања на гонење и убивање еретици. Имено, Богомилите воопшто не го сметале формалното изјаснување на припадност за важно, па ги поттикнувале своите припадници да лажат за нивната вероисповед, ако нивниот живот или животот на некој друг зависи од тоа. Кога инквизицијата го освоила Каркашон, стотици од нив се изјасниле како „Католици.“ Но, како доказ за тоа инквизицијата побарала од секој поединечно да заколе куче или некое друго животно. Згрозени од идејата да одземат туѓ живот, повеќето од нив одбрале доброволна смрт. Во истата војна против еретиците, кога заповедникот на освојувачите, Арно (Arnaud), бил запрашан за тоа како да ги разликуваат Катарите од Католиците, тој одговорил: „Caedite eos. Novit enim Dominus qui sunt eius.“ (Убијте ги сите, бог ќе ги познае своите.)
Богомилите се нарекувале себе „христијани“ или едноставно „добри луѓе“. Тие учеле дека вистински христијанин се станува само во срцето, а не преку ритуали и формална припадност кон црквата. Љубовта ја сметале за врвен принцип преку кој човек може да се продухови и да се оствари во потполност. Тие не го гледале телото како грешно, ниту пак физичката љубов и репродукцијата. За нив животот бил божји дар, кој треба со мудрост да се искористи.
Богомилството со своите принципи и идеи беше сосема оригинално социјално и културно учење, што произлезе од социјалните феудални услови на средновековниот живот во Македонија. А потоа, бидејќи беше осудено како илегална „верска секта,“ Богомилството стана во голема мерка движење на отпорот за социјална правдина, и брзо беше во можност да привлече маса на следбеници од најниските класи, особено меѓу селаните. Тоа отворено ги поттикнуваше на побуна против угнетувачите, со своето проповедање за еднаквост и борба против феудалните злоупотреби.
Со нивното учење Богомилите беа патоказ за многу селански бунтови, не само во Македонија и Балканот, туку и во останатите делови од Европа. Тие предложија да се изврши експропријација на земјиштето и сите добра на манастирите, црквите и феудалците, и исто така, да се укинат разликите помеѓу класите и приватниот имот да се подели на фер начин. Во заштита и одбрана на интересите на народот, Богомилството се појави како едно од најнапредните социјални и културни движења.
Сите овие учења на Богомилите сериозно ги загрижија владетелите на средновековната политичко-општествена реалност, бидејќи материјалните интереси на тираните во феудалното општество беа директно погодени и загрозени од оваа слободољубива доктрина. Соодветно на таквата директна опасност по нивната владеачка позиција, кристијанската црква започна дури крстоносни војни против нив…
Васил Чулев
(продолжува)
