ИЗВЕШТАЈ НА КОСТА ХРИСТИЌ, ГЕНЕРАЛЕН КОНЗУЛ ВО СОЛУН ЗА СОСТОЈБАТА НА СРПСКИТЕ УЧИЛИШТА ВО МАКЕДОНИЈА
“Господине Министре,
Во прилогов, чест ми е да Ви испратам список на школи во Македонија и Стара Србија…
Од тој список ќе повелите да видите, како бедно стоиме со српските школи. Може да се рече дека во Македонија и немаме никакви школи. Напротив, Бугарите се вовлекле до под самата српска граница. Ние не само со нив, но дури и со влашките школи не можеме да се споредуваме.
Бугарите работат живо и располагаат со огромни средства. Во самиот Солун и околината, како што известив, трошат на школите, и воопшто на својата пропаганда до 30.000 лири годишно.
Овде во Солун имаат своја печатница. И за да избегнат секоја неприлика, која би можела да им се направи од страна на тутрските власти, тие таа печатница ја водат на име на некој италијански евреин “Муратори”. Всушност печатницата е на некој Бугарин Самарџиев, кој овде има и своја книжарница.
Овие денови почнаа да го печатат месечниот часопис “Книжници” на кој тенденцијата му се гелда од самата содржина. На тие “ книжници” првобитниот наслеов им беше “Св. Кирил и Методија”, но турците го забранија. Ви ја праќам на увид првата свеска од тој часопис.
Во мојот извештај за српските школи (П Н 44) јас ги изложив своите мисли за српските школи во Ммакедонија. Јас тоа морам да го повторам и сега. Не само во Солун, туку и во внатрешноста, би можел, држам, да се покаже успех, ако се обидеме да отвориме школи со сигурни наши луѓе, а турски поданици. Можеби тоа потешко би одело кај турската недоверливоаст и страшните бугарски интриги и денунцијации, но сепак би бил направен каковгоде успех. Признавам повторно дека за тоа и материјални средства и помош, кои за жал нам ни недостасуваат.
Втора работа на крајот на која свртувам внимание, тоа се трговските прилики во Солун….тие прашања за особено за мене се нови, јас во прв ред запазив, во трговски поглед, силна спротивност на интересите на Австро-Унгарија од една, и приморските држави Англија, Италија, Франција и Белгија од друга страна. Еманципацијарта на нашата трговија од Австро-Унгарската не води во согласност со трговската политика на приморските држави. Особено во тоа Белгија е заин-тересирана…. Особено нашите цереалии силно влијаеа во тоа. Белгискиот конзул ми говореше…како српскиот јачмен, кој е најден како подобар од македонскиот, имал силен извоз за Белгија. Само кога толку не би била висока железничката тарифа.
Тоа што важи за тие, важи и за други производи. Така би можела нашата крупна стока за да извезува во Грција…”
Архив Србије, МИД ПО, ф: III, досије ИИ, Пов. бр. 1329;
Граѓа за историјата на македонскиот народ
од Архивот на Србија…, т. IV, кн. 3, док.172., стр.437-443;
