Александар ДОНСКИ
ФЕЉТОН: МАКЕДОНСКОТО НАЦИОНАЛНО САМОСОЗНАНИЕ ВО ИЛИНДЕНСКИОТ ПЕРИОД (9 дел)
(Посветено на академик Блаже Ристовски)
БУГАРСКИ АГЕНТ ВО 1903 ГОДИНА ТВРДЕЛ ДЕКА МАКЕДОНЦИТЕ СО МАКА ГО УЧЕЛЕ БУГАРСКИОТ ЈАЗИК!
По задушувањето на Илинденското востание бугарската влада сфатила дека нејзината кауза е загубена во Македонија. Во врска со ова редакторот на угледниот софиски весник „Дневник“ бугарскиот публицист Николов, обраќајќи им се на Србите, меѓу другото рекол:
„Ние треба што побргу да се спогодиме, па со економско-трговските врски да ја опфатиме Македонија, која и вам и нам ни се измолкна од раце. Тоа ние подобро го чувствуваме од вас. Се оддели Македонија, верувајте! Македонците воопшто не се искрени во работата со вас и со нас. Додека да се ослободат, тие ќе бидат и со вас и со нас, но кога тоа ќе стане, тогаш и вам и нам (а особено нам) ќе ни речат да си ги прибереме рацете… Да не мислите дека тие се луди за да се согласат вие или ние да ги присоединиме или да ги поделиме? Не, решително ќе бидат против тоа“. (Подетално кај Блаже Ристовски: „Крсте П. Мисирков…“, стр. 383-384).
Во продолжение ќе наведеме и други документи што сведочат за македонските национални артикулации околу илинденскиот период. Се работи за писмата што егзархискиот агент Ефтим Спространов му ги упатил на бугарскиот министер-претседател (премиер) Р. Петров во времето непосредно по Илинденско востание. Веќе рековме дека Ефтим Спространов бил во дослух со бугарскиот политички врв и во писмата во врска со македонското дело јасно ги опишувал состојбите околу пројавите на македонската национална свест кај припадниците на нашиот народ од почетокот на овој век. Така, на пример, во писмото до бугарскиот премиер Петров во врска со зачестените манифестации на македонското национално самосознание во ноември 1903 година Спространов, меѓу другото, пишува:
„Како што гледате господине Министер-претседателе, ваквите идеи што веќе нашироко се прифаќаат од македонското население, не се ни малку за потценување за да не им се посвети големо внимание. Ако притоа додадам дека пропагаторите на македонскиот сепаратизам се зафатиле мошне студиозно и со ентузијазам да печатат книги, речници, читанки, историски учебници и граматика на македонски јазик, тогаш можете да ја сфатите пореално опасноста за бугарштината во Македонија. Убеден сум дека за мошне кратко време, освен тенкиот слој на македонската интелигенција школувана во бугарските училишта, народот ќе го отфрли бугарскиот јазик и ќе го прифати македонскиот, односно мајчиниот, бидејќи ќе нема потреба да го учи, како што со мака го прави тоа со бугарскиот јазик .“
Веќе на 24. 11. 1903 година Ефтим Спространов упатил друго писмо до премиерот Петров, од чија содржина, не само што се гледа фактот дека во екот на Илинденското востание се правеле подготовки за списанија и весници на македонски (а не на бугарски) јазик, туку Спространов отворено изјавува дека т. н. македонски сепаратизам незапирливо продолжува да се шири наспроти волјата на бугарската влада и пропаганда. Така, тој на бугарскиот премиер меѓу другото му напишал:
„…Но ме чуди и Вашиот став бескомпромисно да се борите против секаков македонски сепаратизам. Веројатно имате и државнички план за неговата ликвидација… Вашите забелешки дека не сум и служел чесно на државата од која сум примал плата, посебно ме жалостат. Што се однесува за моето пишување во списанијата и весниците на македонско наречје, тоа го правев од едноставна цел да им се приближам на сепаратистите за да можам поподробно да се запознаам со нивната дејност. Ако притоа резултатот од таквата моја дејност го оценувате како штетен за бугарското дело во Македонија, јас не сум виновен, бидејќи тие списанија и весници ќе излегуваат на македонското наречје и без мои статии и творби, како што и сепаратистчкото движење и натаму ќе се шири, го сакале ние тоа или не“.
Во продолжение на истото писмо Спространов напишал нешто што слободно може да претставува одраз и на подоцнежните односи помеѓу Македонија и Бугарија:
„Ваквиот развој на настаните во врска со македонското национално движење не треба да Ве чуди, господине министер-претседателе… Затоа кога Ви пишував дека е можмби подобро за Вашата влада да ги има предвид опасностите што се јавуваат од македонското национално движење и да биде прва, а не последна, што ќе ја сообрази својата државна политика со националните тенденции на Македонците, мислев пред се на идните односи меѓу двете земји. (Подетално за овие писма кај академик Блаже Ристовски: „Историја на македонската нација“, Скопје, 1999, стр. 310-314).
Освен децидната содржина на овие писма, кои јасно сведочат за масовното постоење на македонско национално чувство во Илинденскиот период, малку е познато и дека во времето од пред крајот на Илинденското востание во Македонија биле направени обиди за отворање македонски училишта. Како доказ за ова ќе посочиме еден извадок од напис објавен во весникот „Автономна Македонија“ од 16 ноември 1903 година:
„Имало пријава и за отворање македонски училишта, заради што, со знаењето на австрискиот и рускиот конзул, била подготвена граматика и други учебници на македонското наречје…“
Со сигурност се знае дека барем 34 македонски села од тоа време по писмен пат пројавиле желба да им се воведе мајчиниот македонски јазик во училиштата. Секако тоа биле села на кои ваквата понуда им била доставена од македонските национални дејци каде што тие престојувале и кои, поради тогашните услови во Македонија, не биле во состојба да ги посетат сите македонски градови и села за да им го поднесат истиот предлог.
Овде би сакале да потенцираме дека не станува збор за никаков „македонски сепаратизам“, како што тврди Спространов во неговите писма, или како што тврдат застапниците на тогашната бугарска пропаганда (па и некои македонски дејци), туку дека македонската национална свест кај нашите славни илинденци претставувала само континуирано продолжување на истата таква македонска национална свест наследена уште од нивните предци – учесниците во Разловечкото, Кресненското, па дури и во Карпошевото востание и пред тоа.
Учесниците во времето околу илинденската епопеја и подоцна давале изјави за македонското национално чувство. Така, на пример, легендарниот гемиџија Павел Шатев во 1926 година изјавил:
„Идеалот на Македонецот е создавање на една татковина, одделна македонска држава, со македонска нација, со своја историја и свој самостоен политички и културен живот“.
Белки некој нема да каже дека во 1903 година Павел Шатев бил „Бугарин“, а дваесетина години подоцна – Македонец.
За декларирањето на илинденците како Македонци сведоци се и десетиците преживеани учесници во настаните во и околу Илинденското востание, кои ја дочекаа националната слобода на Македонците во 1944 година. Од добар дел од нив снимени се или запишани нивни сеќавања, главно во четириесеттите и во педесеттите години, во кои тие самите кажуваат како се чувствувале и за кого се бореле.
(ПРОДОЛЖУВА)
