Александар ДОНСКИ
(Посветено на академик Блаже Ристовски)
МАКЕДОНЦИТЕ ВО ОКУПИРАНИТЕ ДЕЛОВИ КОРИСТЕЛЕ РАЗЛИЧНИ МАСКИРНИ ТЕРМИНИ ЗА ИМЕНУВАЊЕТО НА НАШИОТ НАРОД
Употребата на терминот „Бугари“ за сите припадници на Бугарската егзархија се потврдува и со фактот што во Илинденското востание учествувале претежно Македонците-егзархисти. Поради тоа, во многу случаи, била честа употребата на терминот „Бугари“ (како „егзархиски“ термин) за македонските револуционери-егзархисти.
Меѓутоа, овој податок бугарските пропагандисти побрзаа да го искривоколчат и да го искористат како „доказ“ дека сите Македонци во минатото се декларирале „Бугари“, заборавајќи ги притоа многубројните Македонци-патријаршисти, Македонци-муслимани, Македонци-припадници на Српската црква, Македонци-унијати и други, кои тогаш, поради тоа што не припаѓале кон Егзархијата, воопшто не биле нарекувани „Бугари“.
Така треба да се толкуваат и отоманските документи од периодот на Илинденското востание во кои нашиот народ е запишуван како „Бугари“. Во периодот на Отоманската империја, од аспект на отоманската власт, нациите воопшто не играле таква улога како вероисповедите. Така, на пример, како „Бугари“ биле нарекувани сите припадници на Бугарската егзархија, како „Грци“ сите патријаршисти, а како „Срби“ сите припадници на Српската црква, без разлика што и едните и другите и третите припаѓале на ист Македонски народ.
Меѓутоа, денес сите овие странски пропаганди се повикуваат токму на ваквите црковни детерминирања за да докажат дека во Македонија живееле Бугари, Грци или Срби.
2.. Маскирна употреба на терминот “Бугари”.
Македонците, поради страв или едноставно поради прагматични причини, во државите во кои биле прогонувани, не смеејќи да го користат етнонимот Македонци, користеле разни маскирни имиња.
За да го објасниме ова, ќе ги приложиме следниве факти.
Во времето на српската окупација на Македонија, во кралска Југославија во 1935 година Македонците студенти во Загреб формирале свое друштво „Вардар“. Во рамките на ова Друштво по две години тие објавиле весник под наслов „Наш весник“. Во него биле објавени текстови и други прилози што исклучиво се однесувале за Македонија и за Македонците. Автори биле тогашните истакнати македонски национални дејци: Кочо Рацин, Никола Џумуров, Христо Попсимов, Лазар Личеноски, Димитар Ѓузелов, Александар Линин и други.
Меѓутоа, поради добро познатите причини, во ниту една од статиите не се спомнати термините: Македонија, Македонци, Македонски народ и сл. Тоа е сосема разбирливо, ако се знае дека тоа е времето кога во Југославија беснеел страшен терор против Македонците. Тоа е времето од само неколку години по убиството на кралот Александар, кога секакво спомнување на овие термини можело да има сериозни последици врз авторот. Затоа, во замена за термините Македонија, Македонски народ и сл., во овие статии се употребени компромисните (маскирни) термини: Повардарие, повардарци, повардарски и сл. Дури и повеќето текстови се напишани на чист српски јазик (освен неколкуте лични и народни творби). Сепак, и покрај ваквото компромисно и маскирно детерминирање на Македонците, и покрај српскиот јазик во статиите, „Наш Весник“ веднаш бил забранет од страна на големосрпскиот режим и тоа веднаш по излегувањето на првиот број.
Значи, во „Наш Весник“ познатите македонски национални дејци (заради наведените причини) себеси се детерминирале како „повардарци“! Па, зарем тоа значи дека тие и навистина национално се чувствувале како „повардарци“? Зарем и другите Македонци се „повардарци“, само затоа што во весникот така биле наречени Македонците? Кој нормален може и да помисли такво нешто?
Ист е случајот и со Македонците од егејскиот дел на Македонија. Таму, дури и денес се уште е забранета јавната употреба на етничкиот термин Македонци. Поради тоа, кога нашиот народ сака да ги потенцира своите национални разлики во однос на Грците, во замена за терминот Македонци, за себе го употребува компромисниот и маскирен термин „ендопи“ (што значи: „тукашни“).
Наполно иста била состојбата и со добар дел од Македонците во Бугарија. И тие не смееле секогаш да го употребуваат терминот Македонци (а слично е дури и денес во Бугарија), па надевајќи се дека нема да имаат проблеми со тогашната бугарска влада, го користеле главно компромисниот и маскирен термин “македонски Бугари“, иако содржините на нивните статии биле со чиста македонска национална ориентација.
Овде секако дека треба да се смета и доброволната употреба на терминот „Бугари“ од прагматични причини. Имено, за да заработуваат за леб, мнозина Македонци од тоа време работеле во бугарските служби. Сакале или не, тие требало да се декларираат какао „Бугари“, исто како што и сегашните македонски големобугарски пропагандисти во Македонија за време Југославија, сакале или не, беа „Југословени“ и, на пример, при служењето на воениот рок во ЈНА се колнеа на верност кон самоуправна и социјалистичка Југославија, па дури (според заклетвата) велеа дека и животот ќе го дадат за неа. И за нив во иднина, врз основа на документите што ги оставиле зад себе некој можеби ќе тврди дека тие биле фанатични „Југословени“.
Ист е случајот и со македонските револуционери, кои поради својата работа во бугарските служби, морале да се декларираат како „Бугари“. Значи, декларирањето паѓа во втор план, во однос на дејанијата. Инаку како да се објасни фактот што некои македонски револуционери, од една страна пишувале дека се „македонски Бугари“, а од друга правеле низа антибугарски дејства, поради кои биле жестоко критикувани, прогонувани и апсени во самата Бугарија?
Впрочем, за неможноста отворено да се дејствува и да се пишува за македонската национална кауза во Бугарија, сведочеле и бројни тогашни македонски национални дејци. Познати се прогоните на Македонците од времето на бугарскиот премиер Стамболов во 19 век, а овде ќе наведеме и една изјава на Стефан Дедов, кој во 1903 година, откако бил теран да објави книга со македонска национална идеологија во Софија, кратко одговорил: „Немам пари, а и овде не може се да се пишува јавно!“ (Подетално кај: Блаже Ристовски: „Крсте П. Мисирков“, цит. дело, стр. 248).
Во прилог на ова зборува и спомнатата изјава од бугарскиот редактор Николов, во која тврди дека Македонците се правеле блиски и до Србите и до Бугарите се додека не се ослободат, по што тие ќе им кажеле збогум и на едните и на другите.
Овде спаѓаат и одредени молби и барања што обичните Македонци ги испраќале до високите органи на бугарската влада (како, на пример: молби да се интервенира кај Турците за да пушти од затвор некој затворен роднина на молителот; да се најде место за живеење во Бугарија на молителот, кој сака таму да емигрира; да се запише молителот во некое од бугарските училишта и сл.). Повеќе од јасно е дека во сите овие документи молителите морале да се декларираат како „Бугари“ за да го добијат она што го бараат. Слично биле принудени да прават и Македонците во Србија и во Грција, па и подоцна во Југославија. (КРАЈ)
