Крајот на османлиската власт не ја исполнил македонската надеж за слобода и сопствена држава
На 23 октомври 1912 година, во Кумановско започнала една од решавачките битки во Првата балканска војна. Во дводневниот судир меѓу српската и османлиската војска, завршен на 24 октомври, османлиските сили претрпеле пораз што значително влијаел врз натамошниот тек на воените дејства во Македонија.
Кумановската битка го отворила патот за српското воено напредување во Вардарскиот дел на Македонија и го забрзала распаѓањето на османлиската власт. Но зад воените победи и порази стоела судбината на населението, кое со надеж, страв и неизвесност ги пречекувало големите промени.
Надеж за ослободување
За македонскиот народ, почетокот на Балканските војни бил поврзан со очекувањето дека завршувањето на вековното османлиско владеење ќе отвори пат кон слобода и остварување на сопствените национални стремежи.
По децении револуционерно организирање, востанија и жртви, надежта за поинаква иднина била длабоко вкоренета. Слободата значела можност населението самостојно да одлучува за својот живот, да ги зачува својот идентитет и култура и да живее без страв од насилство и прогон.
Меѓутоа, военото потиснување на Османлиското Царство не значело и остварување на тие очекувања. Македонија станала простор на судир меѓу интересите на балканските држави, а нејзината иднина се решавала според нивните воени успеси и меѓусебни договори.
Од воена победа до поделена Македонија
Кумановската битка била значајна воена пресвртница, но не донела создавање самостојна македонска држава. Наместо самостојно политичко уредување, следувало воспоставување нови власти и нови државни граници.
Процесот што започнал со Првата балканска војна продолжил со судирите меѓу дотогашните сојузници во Втората балканска војна. Со Букурешкиот мировен договор од 1913 година била утврдена поделбата на најголемиот дел од Македонија меѓу Србија, Грција и Бугарија.
За македонското население, новите граници имале последици што се чувствувале многу подолго од самите воени дејства. Биле пресечени семејни, стопански и културни врски. Роднини и блиски средини се нашле во различни држави, а заедничкиот простор на живеење бил раздробен.
Човечката цена на војните
Историјата на Кумановската битка не може да се сведе само на движењето на војските и на исходот од судирот. Таа е дел и од пошироката приказна за страдањето на луѓето во Балканските војни: загубените животи, разурнатите домови, раселувањата и неизвесноста за утрешниот ден.
Во семејното паметење останале разделбите, прекинатите животни патишта и надежта дека најблиските повторно ќе се соберат. Политичките одлуки и границите добиле свое болно, човечко значење.
Затоа, одбележувањето на 23 и 24 октомври 1912 година бара да се согледаат и военото значење на Кумановската битка и нејзиното место во судбината на Македонија.
Крајот на една власт не значел и исполнување на македонскиот стремеж за слобода. Токму во таа разлика меѓу очекувањата и историскиот исход лежи длабокото значење на овие настани за македонското паметење.
