Роден сум во мало село во грчкиот дел на окупирана Македонија. И двајцата мои родители припаѓаа на партизански семејства (се бореа на губитничката страна во Граѓанската војна во Грција).

Имав среќа што се родив по завршувањето на Граѓанската војна во Грција, избегнувајќи ги страдањата што ги доживеаја другите родени пред мене. Татко ми беше еден од оние несреќници кои грчките власти го фатија и го испратија во затвор во концентрационен логор за да го спречат да им се придружи на партизаните. Тој беше испратен во затвор во 1947 година кога имаше дваесет години и беше ослободен во 1952 година, три години по завршувањето на војната.

За да ги спречи партизаните да регрутираат нови борци, грчката влада го уапсила во основа секој човек, способен да носи пушка, кој не бил лојален на грчката влада или бил поврзан со партизанското движење и ги испратил во затворските логори на сувите грчки острови.

Мајка ми беше, исто така, едена од оние несреќни луѓе кои се квалификуваа да биде евакуирана од воената зона во 1948 година во рамките на програмата спаси ги децата, но немаше друг избор освен да остане сама за да се грижи за нејзината болна мајка која лежеше во кревет, која почина пред да заврши Граѓанската војна во Грција. Мајка ми остана кај роднините до завршувањето на војната во август 1949 година.

Кога се венчаа, моите родители немаа ништо и мораа да ги обноват своите животи од нула. Но, полошо од тоа, и двајцата мои родители беа изолирани и обвинети за смртта, страдањето и уништувањето што ги направија партизаните, бидејќи нивните семејства учествуваа во конфликтот.

На таткоми семејство беше на губитничката страна на Граѓанската војна во Грција, а тој беше затворен, за тоа татко ми беше изолиран од неговите соседи и соселани.

Го избегнуваа затоа што го сметаа за криминалец (иако не извршил никакви кривични дела).

Татко ми беше особено мачен од грчките власти. Една година бил во домашен притвор и не смеел да ги надмине границите на селото. Од него се барало и да се јавува во полиција првично секој ден, а подоцна еднаш неделно.

Мене животот ми беше одличен сепак, бев среќно дете иако морав да работам напорно. Секој мораше да работи напорно, но тоа што сум роден во вакви услови беше нормален за мене и за сите. Селото беше тивко и мирно. Храната беше природна, органска, хранлива и здрава. Нашата вода, која доаѓаше од извор, беше чиста.

Затоа што сум роден во таква ситуација, таков живот ми беше нормален. Нормално беше да се биде сомничав кон сите, особено кон непознатите, да не се поставуваат прашања, да не се зборува македонски во јавноста и да се биде многу претпазлив и да се плашиш од авторитет, особено од грчката полиција.

Се сеќавам дека еден ден дојде еден странец во селото и ги замоли луѓето да се соберат околу него. По многумина, тој почна да зборува некохерентно на грчки.

Тој продолжи многу часови. Можев да ги слушнам луѓето како шепотат: „Кога ќе престане да зборува? Сакам да одам да си ги работам домашните работи…“ Луѓето се плашеа да си заминат затоа што не знаеја кој е и се плашеа да го прашаат. Околу шест часа подоцна се изморил и застанал. Сите заминаа. Подоцна дознавме дека е психички пациент…

Сите ги познаваа сите други во селото и по некое време нашите соседи почнаа да ги прифаќаат моите родители и тие често се собираа за да вршат задолженија и да се дружат.

Имаше многу малку време за игра кога растев, бидејќи повеќето деца во селото работеа постојано, исто така немаше многу играчки за играње. Повеќето од моите играчки од моите рани години беа ‘рѓосани стари конзерви од сардини и користеа гранати од куршуми останати од војните.

Почнав да посетувам грчко училиште на шестгодишна возраст, во кое уживав и, освен што наставникот не казнуваше за секој мал прекршок, училишниот живот ми беше одличен. Нашиот учител користеше долго гранче од бреза и нè удираше по глава ако не внимаваме, или нè врзуваше на нашите отворени раце за посериозни прекршоци, како на пример да не ја завршивме домашната задача или да нè фатат како зборуваме македонски во дворот.

Бевме научени да зборуваме, читаме и пишуваме грчки, рудиментирана аритметика, географија и нашата гордост и радост, грчката историја, се разбира.

Наставникот не научи дека Грција е демократска земја, најдобра земја во светот. Никаде во светот немало подобар живот од Грција. Учителот нè научи за нашето славно старогрчко наследство и за грчките херои кои ја ослободија Грција и грчката провинција Македонија од страшните Османлии и од страшните Бугари.

Нашиот учител нè научи на Грчки патриотски песни кои ги пеевме гласно и со многу гордост. Ги носев тие песни дома и ги пеев со гордост секој ден пред моите родители, нагласувајќи ја мојата грчкост и викајќи „Грк сум роден и Грк ќе умрам!”

Се разбира, не знаев дека ние сме Македонци, а не Грци и дека тој дел од нашата земја бил насилно нападнат и окупиран од Грција. Ниту ја знаев нашата вистинска историја, геноцидите што Грците ги извршија врз нас или за нашите масовни иселувања од нашата татковина. Се што знаев беше она што ме учеа и сè што ме учеа, се покажа, беше грчка фикција.

И како што се испостави, дознав дека јас сум еден од оние таканаречените „страшни Бугари“ за кои зборуваше нашиот учител…

Грците никогаш не нè нарекуваа Македонци, секогаш нè нарекуваа валкани Бугари, погрден термин што требаше да нè оцрни и да ни ги повреди чувствата.

Еден ден, кога на моите родители им беше доста од моите подметнувања и навреди, решија да ми ја кажат вистината за тоа кои сме… дека не сме Грци, туку Македонци.

Мајка ми зборуваше прва. Татко ми не сакаше да каже нешто и рече дека сум премногу млад за да чувам тајна и дека несвесно ќе ги изневерам родителите.

Меѓутоа, мајка ми ме натера да се заколнам дека оваа тајна ќе ја чувам за себе. Сè што ми рече во тоа време беше дека ние не сме Грци и дека тие херои на кои толку многу им се восхитував и за кои пеам не беа ништо повеќе од насилници кои убија многу наши луѓе, вклучително и роднини од двете страни на нашето семејство…

Подоцна дознав дека сме Македонци.

Во моментот кога мајка ми зборуваше со мене, не знаев ништо… Не дека сме Македонци, не дека имало македонски востанија, не дека Македонија била нападната, окупирана и поделена… па дури ни дека имало таканаречена Граѓанска војна во Грција.

Всушност, Грците оваа војна ја нарекоа „бандитска војна“ и таа не беше класифицирана како граѓанска војна во Грција до 1970-тите, откако ја напуштивме Грција. Додека живеев во Грција, ми рекоа дека не треба да зборуваме за оваа војна… никогаш.

Во училиштата и во јавноста, Република Македонија се нарекуваше Јужна Србија и нè учеа дека луѓето што живеат во Северна Грција (Грчка окупирана Македонија) се Грци, а оние што живеат во Јужна Србија (Српска окупирана Македонија) се Срби.

Пред мајка ми да ми каже кои сме, верував во се што нè научи наставникот. Верував дека мајка ми е Гркинка и дека моите чичковци, двајцата браќа на мајка ми, кои го напуштиле нејзиното село за време на Граѓанската војна во Грција и сега живееле во Јужна Србија (сегашна Република Македонија), се Срби. Така ми беше кажано…и во тоа верував пред да дознаам дека сме Македонци.

Тоа што го дознав го чував во тајност и го продолжив моето грчко образование, но ги работев работите со помал ентузијазам и завршив државно училиште.

Откако завршив шесто одделение, не се мачев да се пријавам за високо образование, бидејќи татко ми ми рече дека Грците никогаш нема да ми дозволат да одам на високо образование. Подоцна ми беше кажано дека дури и да ги применив шансите некој како мене, да бидам Македонец и да припаѓам на семејство кое се бореше на погрешната (изгубена) страна од Граѓанската војна во Грција, нема шанси да бидам примен во високо образование.

Животот во селото за мене беше прекрасен и многу уживав во секој дел од него, особено одејќи на планина, чувајќи го добитокот и истражувајќи нови места сè подалеку од дома. Немав многу пријатели бидејќи луѓето постојано го напуштаа селото и емигрираа најмногу во Канада, САД и Австралија. Кога се родив јас, селото имаше над 60 жители, а додека заминавме останаа само неколку семејства.

По завршувањето на шестото одделение, презедов некои од обврските на татко ми, грижата за фармата и особено за овците. На 12-годишна возраст станав овчар со полно работно време, се грижев за целото стадо 24 часа на ден, ги носев овците на пасење во планините во лето и, откако татко ми замина во Канада, ги молзев двапати дневно со мајка ми и сестра ми. Го правев ова повеќе од една година.

Уште од мали нозе научивме да бидеме продуктивни и одговорни и многу сериозно ги сфаќавме нашите задачи бидејќи нашите животи зависат од нив. Беше напорна работа, чување на овците дење и ноќе, пасење преку ноќ и одмор преку ден со само неколку часа сон. Ги молзевме овците два пати на ден, многу рано наутро и навечер. Спиењето за сите нас во лето беше луксуз.

Тогаш не знаев, но животот за нас Македонците во Грција беше ужасен. Немав поим што се гноеше во срцата и душите на луѓето додека не станав многу постар и живеев во Канада.

Го напуштивме нашиот дом и село во Грција, не затоа што не ни се допаѓа таму или бевме економски сиромашни, заминавме затоа што сфативме дека нема надеж за напредок за луѓето како нас, особено за македонските партизански семејства.

Ристо Стефов