Славе Катин
Креаторот на македонската фаланга ги постави темелите на моќната Македонска империја и на големите освојувања на Александар Македонски.
Олимпија-Филип
За да се создаде вистинска историска слика за Филип Втори Македонски, неопходно е неговото владеење да се разгледува ослободено од атинското, а особено од Демостеновото гледиште. Современите историски истражувања, следејќи го примерот на Јохан Густав Драјзен, сè повеќе укажуваат дека македонскиот крал треба да се оценува преку неговите дела, државничката визија и остварувањето на интересите на Античка Македонија.
Гледан од таа перспектива, Филип Втори Македонски се вбројува меѓу најголемите владетели во светската историја. Неговата големина не произлегува само од фактот што ги поставил темелите врз кои неговиот син Александар Македонски ќе изгради нов свет, туку и од неговите сопствени далекусежни политички, воени и цивилизациски достигнувања.
Филип бил владетел со јасна визија. Од држава опкружена со непријатели и потресувана од внатрешни поделби, тој создал силна, организирана и моќна Македонија.
Создавање на силна македонска држава
За време на своето владеење, Филип Втори постепено ја проширувал и ја зацврстувал македонската држава.
На запад ги поразил Илирите и го проширил македонското влијание кон Епир. На исток водел успешни походи против Тракијците, на север стигнал до областа на Дунав, а на југ обезбедил излез и контрола врз морскиот брег, кој бил од суштинско значење за економскиот и политичкиот развој на Македонија.
Филип го проширил своето влијание и на Халкидик, ја потчинил Тесалија и решително се вмешал во политичките односи меѓу античките грчки градови-држави.
На прв поглед, неговите походи можат да изгледаат како низа одделни воени акции на различни страни. Но зад нив стоела една голема и долгорочна државничка идеја – Македонија да стане водечка сила на Балканскиот Полуостров.
Таа политика не се темелела само врз воената моќ. Филип настојувал Македонија да ја изгради како организирана, културно развиена и цивилизирана држава, способна да се натпреварува со најмоќните држави на тогашниот свет.
Владетел кој ја разбирал моќта на знаењето
Филип Втори Македонски бил свесен дека една држава не може да се издигне само со оружје. Поради тоа, на својот двор привлекувал истакнати мислители, учители и образовани луѓе.
Најпознат пример за неговата далекусежност е поканата до Аристотел да го воспитува младиот престолонаследник Александар Македонски. Филип сакал неговиот наследник да добие образование достојно за владетел кој еден ден ќе управува со голема држава.
Во администрацијата и во дипломатската комуникација ги применувал искуствата на развиените антички држави, но секогаш во служба на македонските државни интереси.
Тој не бил владетел кој слепо преземал туѓи модели. Напротив, ги приспособувал и ги користел оние знаења и искуства што можеле да придонесат за зацврстување на Македонија.
Искуството од Теба
Од особено значење за воената мисла на Филип било неговото престојување во Теба. Како млад човек, тој таму поминал околу три години како заложник и имал можност непосредно да се запознае со воените методи на славниот тебански војсководец Епаминонда.
Во тоа време Теба била една од најсилните воени сили во античкиот свет. Епаминонда вовел значајни промени во тактиката, особено преку таканаречениот „кос борбен строј“.
До тој период војските главно се судирале во паралелни линии, при што борбата најчесто се решавала на десното крило. Епаминонда го засилувал едното крило, создавајќи длабока ударна формација која требало да го пробие непријателскиот фронт, додека другиот дел од војската напредувал побавно и имал повеќе одбранбена улога.
Таа тактика му донела големи победи во битките кај Леуктра и Мантинеја.
Филип внимателно ги проучил овие искуства. Но тој не ги копирал механички. Ги приспособил на особеностите на македонската војска и создал нов воен систем што ќе ја промени историјата на војувањето.
Креаторот на македонската фаланга
Најголемото воено достигнување на Филип Втори Македонски било создавањето и усовршувањето на славната македонска фаланга.
Пред неговото доаѓање на престолот, Македонија немала целосно организирана и постојана пешадија способна за сложени воени операции. Филип ја реорганизирал војската од темел.
Пешадијата ја поделил на редовни единици, регрутирани според областите од кои доаѓале војниците. Ја вовел строгата дисциплина, постојаните вежби, долгите маршеви и сложените маневри.
Главното оружје на македонскиот фалангист била сарисата – долго и тешко копје, значително подолго од копјата што ги користеле другите антички војски. Покрај сарисата, војниците носеле меч, мал кружен штит, шлем и заштитна опрема.
Фалангата била составена од густо построени редови. Долгите копја на предните редови создавале речиси непробоен ѕид пред непријателот. Нејзината сила не била само во оружјето, туку и во дисциплинираното заедничко движење на илјадници војници.
Секој војник морал совршено да ја познава својата положба и да дејствува како дел од една целина.
Фалангата била бавна во споредба со коњицата, но претставувала цврст столб на македонскиот борбен поредок. Нејзината задача била да го задржи и да го врзе непријателот, создавајќи услови за решителен напад на македонската коњица.
Ударната сила на македонската коњица
Филип посветил огромно внимание и на реорганизацијата на коњицата.
Поранешните племенски и областни коњички одреди ги претворил во дисциплинирани и редовни воени единици. Најпознати меѓу нив биле кралските придружници, составени од припадници на македонското благородништво и од најдобрите коњаници.
Тие биле вооружени со шлемови, оклопи, мечеви и долги копја изработени од квалитетно дрво. Бидејќи стремените сè уште не биле познати, коњаниците морале со една рака да управуваат со копјето и да ја одржуваат рамнотежата за време на нападот.
Токму затоа биле потребни исклучителна вештина, долгогодишна обука и голема физичка подготвеност.
Во борба, фалангата го задржувала непријателот од фронтот, додека коњицата го напаѓала од крилата и го задавала решителниот удар.
Филип не ја ограничувал коњицата секогаш на истото крило. Во зависност од теренот и распоредот на непријателот, таа можела да нападне од десната или од левата страна. Таквата приспособливост особено се покажала при големата македонска победа кај Херонеја.
Единствена и усогласена воена сила
Генијалноста на Филип не се состоела само во создавањето на фалангата или во усовршувањето на коњицата. Неговата најголема заслуга била што различните воени единици ги поврзал во една усогласена тактичка целина.
Покрај фалангата и тешката коњица, македонската војска располагала со лесно вооружена пешадија, стрелци, фрлачи на копја и помошни единици од соседните области.
Лесната пешадија дејствувала на крилата, ја одржувала врската меѓу фалангата и коњицата, го заштитувала борбениот поредок и брзо реагирала на движењата на противникот.
Така бил создаден воен систем во кој секој вид војници имал точно определена задача. Македонската војска можела истовремено да напаѓа, да се брани, да маневрира и да го опкружува непријателот.
Филип Втори Македонски бил меѓу првите владетели што успеале различните видови борци да ги обединат во единствена тактичка и стратегиска сила.
Дисциплина, обука и личен пример
Новата тактика барала постојано вежбање. Поради тоа, македонските војници биле обучувани за долги маршеви, брзи преместувања и сложени борбени маневри.
Демостен, иако бил еден од најголемите противници на Филип, со восхит признавал дека за македонскиот крал не постоеле пречки – ниту лето, ниту зима, ниту ден, ниту ноќ.
Македонските војници не го следеле својот владетел само поради строгата дисциплина. Филип бил војсководец кој лично учествувал во битките и ги делел опасностите и напорите со своите луѓе.
Лузните на неговото тело сведочеле дека не командувал од безбедна оддалеченост. Тој бил меѓу своите војници, изложен на истите ризици како и тие.
Токму затоа македонските благородници, коњаници, пешадинци и селани го следеле со голема преданост. Тој ги водел од победа во победа и успеал да создаде силно чувство на заедничка припадност кон македонската држава.
Дворските пажови – школа за идните офицери
Филип посебно внимание му посветувал на образованието и воспитувањето на идниот офицерски кадар.
Преку институцијата на „дворските пажови“, младите припадници на македонското благородништво престојувале на дворот, каде што добивале физичка, воена и интелектуална обука.
На тој начин бил создаден своевиден кадетски корпус од кој подоцна излегувале офицери и команданти.
Овој систем имал и политичко значење. Со присуството на младите благородници на дворот, Филип ги поврзувал интересите на македонското благородништво со интересите на државата и на кралската власт.
Така се намалувале внатрешните поделби што во минатото често ја ослабувале Македонија.
Господар на дипломатијата
Филип не бил само голем војсководец. Тој бил и исклучителен дипломат.
Знаел кога треба да употреби сила, кога да склучи сојуз, кога да преговара и кога да го искористи ривалството меѓу своите противници.
Многу свои цели ги постигнувал со договори, брачни сојузи, политички притисок и дипломатски маневри. Но кога дипломатијата не била доволна, зад неговите зборови стоела силната и дисциплинирана македонска војска.
Своите најголеми планови ги чувал внимателно. Не ги откривал предвреме ниту пред сојузниците ниту пред противниците. Тоа му овозможувало да ги изненадува непријателите и да го избира најповолниот момент за дејствување.
Погледот кон Персија
Откако Македонија станала водечка сила на Балканот, Филип сè повеќе размислувал за поход против Персиската Империја.
Контролата врз античките грчки градови и над морските патишта неминовно ја доведувала Македонија во судир со Персија. Персискиот владетел долго време имал силно политичко влијание врз односите меѓу грчките градови-држави.
Од друга страна, Филип сакал да ги обезбеди северните брегови на Пропонтида и Босфорот и да ја прошири својата држава кон бреговите на Мала Азија. Таквата цел не можела да се оствари без судир со Персиската Империја.
Затоа идејата за голем поход кон исток постоела уште во времето на Филип. Тој ја подготвил војската, ја обезбедил Македонија, ги обединил силите на Балканот и ги поставил политичките и воените темели за идната кампања.
Не успеал лично да го предводи походот. Но неговиот син Александар ја наследил државата, војската, офицерскиот кадар и стратегиската визија создадени од таткаму.
„Александар Трети Македонски и неговото место во светската историја“, според книгата на Улрих Вилкен, во превод и приспособување на Славе Николовски-Катин.
