Од Јулије Кловиќ и Божидар Вуковиќ до Петар Богдани и преписите на Душановиот законик – историски записи за широката употреба на имињата „Македонија“ и „Македонци“ на Балканот
Во книгата „Македонци – милениумски сведоштва за идентитетското име“, авторот Бранислав Светозаревиќ-Покорни посочува повеќе примери од XV до XVIII век во кои македонското име се среќава и кај личности и жители од други балкански области.
Според авторот, ваквата поширока територијална и именска идентификација најверојатно била поврзана со Охридската архиепископија, чија јурисдикција во одредени периоди ги надминувала границите на географска Македонија. Поради тоа, македонското име во старите записи понекогаш имало пошироко територијално, духовно или политичко значење.
Јулије Кловиќ и „царот на Македонците и Рашаните“
Еден од примерите е познатиот минијатурист Јулије Кловиќ, роден во Хрватска, кој работел во Италија и бил близок со папскиот двор и со Микеланџело. Во одредени записи тој бил именуван како „Giulio Clovio Croatis Illiricis Macedo“.
Во делото „Historia Turcica“ од 1502 година, создадено во кругот на унгарскиот двор, цар Душан е именуван како „Macedonum Rasianorum Caesar“ – цар на Македонците и Рашаните. Овој запис покажува дека македонското име било присутно и во западноевропската книжевна и дипломатска традиција.
„Македонски предели“ околу Подгорица, Морача и Скадар
Македонското име го употребувал и Божидар Вуковиќ, еден од првите јужнословенски печатари. Во неговите изданија од 1520, 1527 и 1536 година се споменува потекло од „земјата Диоклиска“, од градот Подгорица, кој бил опишан како дел од „македонските предели“.
Сличен запис оставиле и монасите од манастирот Морача, наведувајќи дека нивниот манастир се наоѓал во Херцеговската област, во „западните македонски предели“.
Во Скадарскиот тримесечник од 1563 година, свештеникот Стефан запишал:
„Ја завршив оваа Божја книга во лето Христово 1563, месец декември, во македонските предели, во родниот град Скадар…“
Овие сведоштва покажуваат дека во одредени црковни и книжевни извори поимот „македонски предели“ опфаќал значително поширок простор од денешното географско разбирање на Македонија.
Александар Македонски и „Кралството Македонија“
Во извор од 1618 година се среќава името Александар Македонски – „Alesandro Macedonio“. Според истражувањата наведени во книгата, станува збор за Александар Николин, кој се обидувал да организира востание против Османлиската Империја.
Во неговите извештаи се споменува „Кралството Македонија“ – „Regno di Macedonia“, во кое, покрај Македонија, биле вклучувани Србија, Бугарија, Албанија и Црна Гора. Жителите на тој поширок простор биле опишувани како борбен македонски народ.
Авторот претпоставува дека обединувачкиот духовен фактор била Охридската архиепископија, под чија јурисдикција во одреден период се наоѓале голем дел од овие земји.
Црногорските владици и „пределите македонски“
Во писмото на владиката Данило Петровиќ до рускиот цар Петар Велики од 28 јануари 1712 година се среќава формулацијата „Од Црна Гора во Македонија“.
Истата година рускиот полковник Михајло Милорадовиќ, родум од Херцеговина, се потпишал како „полковник и кавалер македонски“. Во пасош издаден во Виена во 1714 година, владиката Данило Петровиќ бил наведен како „бискуп од Македонија… од Цетиње“.
Синтагмата „во пределите македонски“ се појавува и во писмо на црногорскиот митрополит Данило од 1742 година. Монасите од манастирот Морача, пак, уште во 1615 година запишале дека нивниот манастир се наоѓал во западните македонски предели.
„Јаков од пределите македонски, од местото наречено Софија“
Во книгата „Псалтир со последование“, отпечатена во Венеција во 1569 година од Јеролим Загуровиќ, се среќава записот:
„Јаков од пределите македонски, од местото наречено Софија, Крајков син.“
Во писмо од 1640 година, црногорскиот митрополит Мардарије се титулирал како епископ „од пределите македонски, земјата црногорска“.
Во 1661 година во Москва пристигнал Софрониј, митрополит на Филипопол, односно денешен Пловдив, и Драма. Тој барал помош во име на народот познат под македонското име – „въ народ извёстній подъ именемъ Македонскаго“.
Петар Богдани се претставил како „Мацедоне“
Особено значаен е примерот со Петар Богдани, еден од најистакнатите балкански филозофи, теолози и писатели од XVII век.
На насловната страница од неговата книга „Cuneus Prophetarum de Christo“, отпечатена во Падова во 1685 година, неговото име е испишано како:
„A Petro Bogdano Macedone“
Во истата книга Богдани објаснува дека печатарот не го познавал албанскиот јазик, а тој, „како роден Македонец“, не го владеел целосно чистиот италијански јазик.
Овој запис е едно од најдиректните сведоштва за употребата на македонското име како лична идентификација во книжевно дело од XVII век.
„Македонскиот цар Душан“ во подоцнежните преписи
Во книгата се обработуваат и преписите на Душановиот законик од крајот на XVII и почетокот на XVIII век.
Според Александар Матковски, врз овие преписи влијаеле илирските грбовници, меѓу кои бил присутен и македонскиот грб. Во дел од подоцнежните преписи цар Душан се јавува како македонски, српски, бугарски, далматински и унгарски цар – како симбол на посакуваното обединување на јужнословенските и балканските христијански народи.
Во десетте постари преписи го нема изразот „македонскаго“, но тој се среќава во раваничкиот, грбљанскиот, загрепскиот, софискиот, текелискиот, белградскиот, карловачкиот, стратимировиќевиот, хоргошкиот и ковиљскиот препис.
Во софискиот и раваничкиот препис цар Душан е претставен како „Македонски цар Душан“.
Македонското име било познато на поширокиот Балкан
Собрани заедно, овие записи покажуваат дека имињата „Македонија“, „Македонци“ и „македонски предели“ биле познати и употребувани во балканската и европската книжевност од XV до XVIII век.
Во различни извори тие можеле да имаат територијално, црковно, политичко, културно или лично значење. Затоа, секој документ треба да се толкува во контекстот на времето во кое настанал, без средновековните и ранонововековните поими автоматски да се изедначуваат со денешните национални категории.
Сепак, сведоштвата потврдуваат дека македонското име не било непознато, заборавено или создадено во поново време. Тоа живеело во книжевните записи, црковната традиција, грбовниците и колективната меморија на балканските народи.
Извор: Бранислав Светозаревиќ-Покорни, „Македонци – милениумски сведоштва за идентитетското име“, поглавје „Македонска именска идентификација кај жителите на другите балкански земји“.
