Евреите во Монастир – траги низ вековната историја на Битола
Историјата на еврејското присуство во Македонија е длабоко поврзана со развојот на нејзините градови, трговските патишта и големите историски пресврти. Особено значајно место во таа историја има Монастир – денешна Битола, град во кој со векови живеела една од најстарите и најзначајните еврејски заедници на Балканот.
Мешулам во војската на Александар Македонски
Едно старо предание раскажува за еврејски војник по име Мешулам, еден од учениците на Аристотел. Името Мешулам подоцна било доста распространето меѓу Евреите во Битола, каде што се употребувало и како лично име и како презиме.
Мешулам бил познат во војската на Александар Македонски по својата исклучителна вештина во ракувањето со лак и стрела. Кога свештениците што го придружувале неговиот одред застанале да го набљудуваат летот на една птица, обидувајќи се преку него да ја предвидат иднината, Мешулам ја застрелал птицата.
Неговите соборци биле навредени од постапката, но тој едноставно им одговорил: „Како може оваа птица да ја предвиди вашата иднина, ако не знаела дека ќе биде застрелана? Да знаеше, сигурно ќе леташе во друг правец.“
Евреите во Македонија во античкиот период
Апостол Павле, познат и како Шаул од Тарс, посетил повеќе градови во Македонија. За време на неговите мисионерски патувања, во периодот меѓу 37 и 67 година од нашата ера, го посетил и Филипи.
Во Новиот завет се вели: „Оттаму во Филипи, кој во тој дел на Македонија е прв град. Во тој град престојувавме неколку дена.“
Павле и Сила минале и низ Амфипол и Аполонија, а потоа пристигнале во Солун, каде што веќе постоела синагога. Според својот обичај, Павле им се придружил на Евреите и во текот на три саботи разговарал со нив за прашања од Светото писмо.
За присуството на Евреи во Македонија во првиот век сведочат и други историски извори. Во 40 година од нашата ера, две еврејски делегации – од Александрија и од Ерусалим – се упатиле кај римскиот цар Гај Калигула, обидувајќи се да го разубедат да постави своја статуа во храмот во Ерусалим.
Филон Александриски, кој ја предводел делегацијата од Александрија, во своите записи го пренел писмото на Агрипа I, кралот на Јудеја, до Калигула. Во него се зборува за еврејските заедници во повеќе области на Римското Царство, меѓу кои се споменуваат Тесалија, Беотија и Македонија.
Синагогата во Стоби
Директен археолошки доказ за постоењето на еврејска населба на територијата на Македонија бил пронајден во Стоби. За време на ископувањата во 1930 година, југословенскиот археолог Владимир Петковиќ открил столб од синагога од третиот век.
На столбот биле изгравирани податоци што укажувале дека објектот ѝ бил посветен на еврејската заедница од страна на Клаудиј Тибериј Полихарм, кој ја носел почесната титула „татко на синагогата“.
Истражувачот Артур Морморштајн сметал дека предците на Полихарм потекнувале од редовите на ослободените робови поврзани со римскиот цар Клаудиј, во периодот кога тие се преселувале од Рим кон Македонија во средината на првиот век.
Еврејската заедница во средновековен Солун
За постоењето на значајна еврејска заедница во Солун во XII век сведочи Бенјамин бен Јона од Тудела, познат еврејски патеписец кој патувал низ светот меѓу 1159 и 1173 година.
Тој запишал: „Оттаму до градот Солун, изграден од кралот Селевк, има голем град со 500 Евреи, од кои сите се занимаваат со трговија.“
Во времето на Бенјамин од Тудела, Солун имал една од најбројните еврејски заедници во поширокиот регион. Патеписецот го споменува и градот Христопол, кој се наоѓал на патот од Солун кон Константинопол, на границата меѓу Македонија и Тракија.
Еврејските населби долж Виа Игнација
Во својата книга за Евреите на Балканот, Марен Фрајденберг наведува дека во текот на XIII век еврејското население имало тенденција да се населува во градовите долж древниот пат Виа Игнација. Меѓу тие градови бил и Битола.
Според Фрајденберг, Монастир-Битола претставувал карактеристичен пример за населувањето на Евреите во Македонија, бидејќи градот се наоѓал на главниот пат што го поврзувал Солун со Драч, на брегот на Јадранското Море.
Тој наведува дека во 1929 година на оградата на еврејските гробишта во Монастир стоела ознака со годините „1497 – 1929“. Ова го сметал за сведоштво дека во градот постоела еврејска заедница уште неколку години по протерувањето на Евреите од Шпанија во 1492 година.
Нитола под османлиска власт
Во текот на втората половина на XIV век, Османлиското Царство освоило големи делови од Балканскиот Полуостров, меѓу кои и Македонија. Битола бил освоен во осумдесеттите години на XIV век и бил претворен во значајна воена и административна тврдина.
Градот останал под османлиска власт до 1912 година, односно повеќе од пет века. Овој долг период оставил силно влијание врз градот и врз неговото еврејско население. Османлиското општество влијаело врз духовниот и економскиот живот на заедницата, нејзините обичаи, стремежи, начинот на облекување и занаетите од кои живееле нејзините припадници.
Еврејската заедница во Битола долго време била традиционална заедница што покажувала лојалност кон османлиските власти. Состојбите почнале да се менуваат за време на Илинденското востание во 1903 година, кога дел од Евреите му дале поддршка на македонското револуционерно движење.
Османлиското владеење завршило со Балканските војни, по што следувал уште еден тежок период – Првата светска војна од 1914 до 1918 година.
Доселувањето на Ашкеназите
По османлиското освојување на Бурса во 1326 година, а особено по падот на Константинопол под власта на султанот Мехмед II во 1453 година, голем број Евреи се преселувале од Германија, Франција, Унгарија и од различни делови на Италија и Сицилија во областите под османлиска власт.
Дел од нив пристигнале и во Битола, каде што некои го носеле презимето Ашкенази. Со текот на времето тие се вклопиле во локалната еврејска заедница, постепено напуштајќи дел од своите претходни обичаи и јазици. Се молеле во локалните синагоги и го прифатиле ладино – јазикот на сефардските Евреи.
Во 1454 година рабинот Исак Царфати испратил писмо до еврејските заедници во Европа, повикувајќи ги да се населат во областите под османлиска власт, каде што очекувал да најдат поголема сигурност.
Во 1460 година Османлиите присилно преселиле Евреи од повеќе балкански градови во Константинопол. Оваа политика била позната како „сургун“. Според одделни претпоставки, со преселувањето биле опфатени и Евреи од Битола, како и од Скопје, Охрид, Прилеп и Штип.
Богато историско наследство
За еврејската заедница во Битола е зачуван богат историски материјал, особено за периодот од XVI век до нејзината трагична депортација во март 1943 година.
Постојат записи на патеписци, документи од османлиските судови и преписки меѓу рабини. Од XIX век се зачувани и конзуларни извештаи, еврејски и други весници, документи во архивите на Израел и на повеќе европски земји, како и бројни статии и книги за Македонија, Битола и неговите Евреи, објавени на различни јазици.
Овие сведоштва ја откриваат повеќевековната историја на една заедница што оставила длабоки траги во духовниот, стопанскиот и културниот живот на Битола и на Македонија.
Од книгата:
ИСТОРИЈАТА НА ЕВРЕИТЕ ОД МОНАСТИР (БИТОЛА)
Шломо Албохер
Ерусалим, Израел
