Сведоштва, бегалство и тишината на забранетиот дом.

Историјата не живее само во учебниците таа живее во спомените на нашите баби и дедовци, во тишината на старите фотографии, во клучот што сè уште виси во куќата на егзилот, клуч од врата што веќе не постои. Секое бегалско семејство од Егејот носи приказна што се пренесува шепотејќи, како молитва, од генерација на генерација.

„Го зедовме само тоа што можевме да носиме“, сведоштво на баба Вера од село Желево, Леринско: „Ноќта кога војниците дојдоа, мајка ми ми ги врза обувките и ми рече: Слушај ме добро, Вера. Ова нема да трае вечно. Ќе се вратиме. Го зедовме само тоа што можевме да го носиме, една крпа со леб, и иконата од свети Никола. Ги оставивме нивјето, лозјето, куќата што дедо ми ја градел со свои раце. До денес, таа куќа не ја видов повторно...“

Има илјадници такви приказни, од Воден до Костур, од Невеска до Кукуш. Протерани преку границата во Македонија, Бугарија, Србија, Чешка, Полска, Романија,... и понатаму тие станаа народ без држава, но со несоборлив идентитет.

„Во училиште не смеев да зборувам“, спомените на дедо Петре од село Оровник, Егејска Македонија: „Секој пат кога ќе кажев нешто на македонски, наставникот ме удираше по прстите со стап. “Овде не се зборува варварски“ велеше. А дома, мајка ми ми шепотеше на уво: “Немој да заборавиш чиј си“. Па кога ќе заспиев, ја сонував песната “Болен ми лежи Кара Мустафа“ иако никој не смееше да ја пее.“

„Децата бегалци“ украдена младост, затворена иднина.

Над 28.000 македонски деца за време на Граѓанската војна беа насила однесени надвор од Грција. Оваа акција, позната како „екзодусот на децата“, го разнесе македонскиот народ низ целиот свет. Многу од нив никогаш не се вратија. Ниту кај родителите, ниту во домовите од кои беа одведени.

Денес живеат во Австралија, Канада, Европа. Носат презимиња што не ги познаваат, но во срцето го носат Воден, Костур, Лерин… како тивок завет дека ќе се вратат.

„Кога стигнавме во Битола, сите плачевме“

Некои од бегалците успеале да најдат прибежиште во Вардарска Македонија. Но тоа не значеше крај на болката. Наместо добредојде понекогаш добивале сомнеж, страв, или молк.

„Кога стигнавме во Битола, сите плачевме, не само поради тоа што го изгубивме, туку и поради тоа што видовме дека дури и овде, никој не сака да слуша за нашата болка. Бевме како духови со идентитет што сите сакаа да го заборават.“

Денес, многу села во Егејска Македонија се напуштени, запустени или населени со грчки доселеници. Но имињата и вистината сè уште живеат. Македонската историја во Егејот не може да се избрише со декрет, закон или сила. Таа живее во народот, во песните, во гените.

Ниту еден народ не треба да се срами што сака да се врати дома. Македонците од Егејска Македонија никогаш не престанаа да се надеваат, не на одмазда, туку на право на постоење, на признавање, на човечка правда.

Наша должност е да ја чуваме нивната вистина, да ја раскажуваме нивната болка, да ја бараме нивната правда.

Без вистината нема достоинство, бидејќи без Егејот нема целост!