Македонскиот Бадник и Божиќ
Македонскиот Бадник и Божиќ со векови има мистика, традицијата, паганизам, културен култ…
Што вели Македонската Православна Црква за празнувањето…
Бадник или Коледе се нарекува денот пред роденденот на Исус Христос (Божиќ), според христијанската традиција. Според Јулијанскиот календар по кој се раководи Македонската православна црква, Бадник паѓа на 6. јануари секоја година, а Божиќ на 7. јануари. Суштината на празникот е во радоста на христијаните пред големиот ден – Христовото раѓање. Истовремено, со овој ден завршуваат и Божиќните пости.
Етимологија
Зборот Бадник веројадно доаѓа од старомакедонскиот збор – да бидеш буден. Таа ноќ, како што запишал Шапкарев, „сите домашни луѓе не заспиваат туку преноќеваат будни, та од тоа се гледа дека таа ноќ е наречена: бадник – будник“. И многумина други истражувачи на овие обичаи сметаат дека името на овој ден доаѓа од бдеењето, будноста покрај обредниот
Обичаи
Бадник е празник кој се прославува во кругот на семејството, со посна но, свечена вечера и прераскажување на библиски приказни.
Во Македонија
Традиционално, во Македонија семјството се собира на вечера на Бадник. Се подготвува богата трпеза исклучително со посна храна: питулици, сарма, грав, компир, риба, зелник, овошје и друго, што треба да обезбеди богат род на земјоделските култури во следната година. Обичај е по вечерата софрата да не се крева, туку така заедно со храната да остане цела ноќ. Ова е поврзано со верувањето дека ноќта ќе дојде дедо Боже и ќе се нахрани, или во некои места, духовите на мртвите.
На Бадник во секоја куќа се меси кравјаче, пита или погача во која се става пара. Вечерта кога сите ќе седнат на вечера, домаќинот, откако ќе се прекрсти и ќе ја благослови трпезата, го крши кравјачето на толку делови колку што има членови семејството, оставајќи уште дел за Бога и за куќата. Сите присутни во својот дел од кравјачето ја бараат парата, и оној што ќе ја најде се смета за најсреќниот во годината што претстои.
Богати обичаи и верувања на Бадник се поврзани со обредниот оган како и со горењето на дрвото наречено Бадник или Бадникојца. Во врска со обредните коледарски огнови е и обичајот коледица. И денес како и во минатото и во селата и во градовите во сите краишта на Македонија помали или поголеми групи деца палат оган и го прескокаат.
Рано изутрината на Бадник, децата пеат и одат по куќите каде што добиваат подароци како што се: пари, ореви, костени, јаболка, портокали и др.
Една од најпеаните песни што и сега се пее во овие случаи „Коледе леде“ ја среќаваме и во запис на Г. Бојаџиев, обjaвена во 1893:
Коледе, леде!
паднало греде,
утепало деде.
Дедо се мачи,
баба го квачи,
со четири јајца
гускини, паткини!
О. О. коледе!
Божиќ, според црковниот календар, се празнува три дена.
Коледарски песни
1. Коледе, леде! Паднало греде, утепало деде.
Дедо се мачи, баба го квачи, со четири јајца.
Гусќини, гусќини! О, о, коледе!
2. Цуцул стои на грутка та си шие ќесулка. А шчо ќе му ќесулка?
– Да си бере жирчок. – А шчо ќе му жирчок? – Да си рани прасето.
– А шчо ќе му прасето? – Да му пушча лојца. – А шчо ќе му лојца?
– Да си мазни стапчето. – А шчо ќе му стапчето? – Да си тепа бабата.
– А шчо ќе му бабата? – Да му роди машко дете. – Како го викат?
– Ајчин, бајчин! Коледе, коледе!
3. Цуцул пасе говеда покрај река Ситница, и отаде лисица:
– Добро утро цуцуле! – Дал Бог добро лисице!
– Шчо је врева у село? – Комар бек се женеше
за мушичка девојка: еже – тапанарче,
желка – свирбаџија, мечка тесто валкаше,
повеќе го лапаше, на мечиња даваше;
петел дрва цепеше, јаричка ѓи редешпе;
вино пушчаше, повеќе растураше.
4. Сива, сива галабице! Дека си се осивила?
– Таму горе на небеси. Шчо имаше, шчо немаше?
– Таму има мала Бога, мала Бога и Божиќа,
си редеа златни чаши, златни чаши и канати! Утре је Божик!
Запишал Г. Бојаџиов, соопштува Д. Матов.
Објавено во „Книжици за прочит“, Солун 1893.
Песни спроти Бадник се од Дебарско, од записи на Васил Икономов
1. Утре вечер – бадник вечер, бодни коња на пазара,
купи риба јогула, дојди дома да ја вариш,
сркни риба – убоцај се, пи си вино – весели се!
2. Теле велит: – Леле! Не колите мене,
ток` колите кокош! Кокош се скри пот кош!
3. – Сива, сива гулабице, од коде си долетала
до нашего господина? Шчо чинеше наш господин?
– Ми правеше златни чаши, златни чаши и канати,
да послужит млада Бога, млада Бога и Божиќа.
Божик ми е на небеси, слава му е по се земја.
4. Добро утро стара бабо! Дај ми колач и погача!
Напи се вино и ракија, појди в племна – запали ја!
Sркни каша – попари се, косни риба – убоцај се!
Од зборникот на Васил Икономов
До сите православни христијани Честит Божиќ –
Христос се роди! Вистина се роди!
|
