Македонска Нација
Крсте Црвенковски е една од најзначајните личности во македонската политичка историја од втората половина на XX век. Револуционер, учесник во Народноослободителната борба, народен херој, политичар, реформатор, публицист и дисидент, тој остави длабока трага во борбата за македонската национална самобитност и за поголема рамноправност на Македонија во југословенската федерација.
Роден е на 16 јули 1921 година во Прилеп, а почина на 21 јули 2001 година во Скопје.
Од гимназиските клупи до револуционерното движење
Кон комунистичкото движење Црвенковски пристапил уште како ученик. Во 1935 година, на само 14-годишна возраст, станал член на Сојузот на комунистичката младина на Југославија – СКОЈ.
Во 1939 година бил примен во Комунистичката партија на Југославија и станал член на Месниот комитет во Прилеп. По завршувањето на гимназијата, по партиски налог, се запишал на Филозофскиот факултет во Скопје, но поради својата политичка активност набрзо бил принуден да премине во илегала.
По окупацијата во 1941 година активно се вклучил во подготовките за вооруженото востание. Бил борец, а потоа и политички комесар на Прилепскиот партизански одред „Гоце Делчев“.
Учествувал во нападот во Прилеп на 11 октомври 1941 година, настан што се смета за почеток на организираното антифашистичко востание на македонскиот народ.
Уредник на „Братство“ на македонски јазик
Во февруари 1942 година Црвенковски бил испратен на политичка работа во заднината, на територијата на Западна Македонија, која тогаш се наоѓала под италијанска окупација.
Во тој период учествувал во уредувањето на весникот „Братство“, печатен на македонски јазик. Првиот број бил отпечатен на 17 август 1942 година, а од весникот се зачувани два броја.
„Братство“ имало големо значење како орган на антифашистичката борба, но и како сведоштво за употребата на македонскиот јазик во воените години.
На почетокот на септември 1942 година Црвенковски бил уапсен во Гостивар и одведен во затворот во Тирана. По два неуспешни обиди, кон крајот на април 1943 година успеал да побегне заедно со група од 21 затвореник, по што повторно се вклучил во Народноослободителната борба во Западна Македонија.
Бил именуван за секретар на Обласниот комитет на Комунистичката партија на Македонија за Западна Македонија, а во јули 1944 година станал секретар на Покраинскиот комитет на СКОЈ за Македонија.
Учествувал во борбите на Првата македонско-косовска ударна бригада, како и во Февруарскиот поход.
За својата храброст и придонес во антифашистичката борба, на 29 ноември 1953 година бил прогласен за народен херој.
Политичкиот подем по ослободувањето
По ослободувањето на Македонија, Крсте Црвенковски извршувал повеќе високи политички и државни функции.
Во јануари 1948 година бил избран за член на Политбирото на Централниот комитет на Комунистичката партија на Македонија, а во 1951 година станал организациски секретар.
Во 1958 година бил избран за сојузен министер за просвета и култура, учествувајќи во креирањето на образовната и културната политика на тогашната југословенска федерација.
Во јули 1963 година, по повлекувањето на Лазар Колишевски во Белград, Црвенковски дошол на чело на Сојузот на комунистите на Македонија.
Истата година, по катастрофалниот земјотрес во Скопје, бил меѓу највисоките македонски функционери вклучени во организирањето на обновата на главниот град. Во тој период се среќавал со бројни југословенски и светски државници кои го посетувале разрушеното Скопје.
Против злоупотребите на тајната полиција
Во јуни 1966 година Црвенковски бил именуван за претседател на Комисијата за испитување на работата на државната безбедност.
Комисијата била формирана поради сомневањата за злоупотреби, прислушување и прекумерна моќ на тајната полиција, предводена од Александар Ранковиќ.
Црвенковски одиграл значајна улога во процесот што довел до отстранување на Ранковиќ од највисоките политички функции. По неговиот пад започнал период на ограничена политичка либерализација и демократизација во Југославија, а Црвенковски станал еден од главните носители на реформската политика во Македонија.
На Петтиот конгрес на Сојузот на комунистите на Македонија, одржан во ноември 1968 година, повторно бил избран на чело на партијата.
На оваа функција останал до март 1969 година, кога бил повикан во Белград и станал член на новоформираното Извршно биро на Централниот комитет на Сојузот на комунистите на Југославија.
Потоа бил избран за член на Претседателството на СФРЈ, а од јуни 1971 до јуни 1972 година ја извршувал функцијата потпретседател на Претседателството.
За поголема самостојност на Македонија
Политиката на Крсте Црвенковски се разликувала од политиката на догматското крило предводено од Лазар Колишевски.
Тој се залагал за доследно почитување на Македонија како рамноправна република во југословенската федерација, за поголема самостојност на републиките и за намалување на централизмот во Белград.
Според неговите убедувања, федерацијата можела да опстои само доколку нејзините членки имаат вистинска, а не само формална рамноправност. Затоа отворено ги поставувал прашањата поврзани со македонските национални интереси и со правото на македонскиот народ самостојно да одлучува за својот развој.
Во раните седумдесетти години им дал поддршка на реформските процеси и на предводниците на Хрватската пролет. Кога југословенското раководство решило да се пресмета со таканаречените либерали, една од главните жртви во Македонија станал токму Крсте Црвенковски.
Политичка пресметка и присилна маргинализација
Во текот на 1972 година нападите против Црвенковски станувале сè пожестоки. Догматското крило во Партијата го обвинувало за либерализам, национализам и отстапување од официјалната политичка линија.
Во декември 1972 година, на затворен состанок на македонското политичко раководство, бил изложен на остри критики и силни политички притисоци.
На 36. седница на Централниот комитет на Сојузот на комунистите на Македонија, одржана во јануари 1973 година, бил принуден да изврши самокритика, по што му било дозволено формално да го заврши мандатот како член на Претседателството на СФРЈ.
По завршувањето на мандатот во 1974 година бил целосно отстранет од политичкиот живот. Повеќе не извршувал значајна функција ниту во Федерацијата, ниту во Македонија.
До распадот на Југославија останал политички маргинализиран и отстранет од јавноста, но не се откажал од своите ставови за македонската национална самобитност, демократизацијата на општеството и рамноправноста на Македонија.
Во одбрана на македонската кауза
По повлекувањето од активната политика, Црвенковски се посветил на пишување мемоари, политички анализи и сведоштва за времето во кое живеел.
Неговите дела претставуваат значаен извор за разбирање на внатрешните политички судири во Социјалистичка Република Македонија и во Југославија, како и на борбата меѓу реформските и догматските структури.
Меѓу неговите позначајни дела се:
– „Проблеми на реформата на универзитетот“ од 1959 година;
– „Сојузот на комунистите на Македонија и демократизацијата на општеството“ од 1971 година;
– „Во одбрана на македонската кауза“ од 1989 година;
– „Подводни гребени на политиката: разговори со Крсте Црвенковски“ од 1993 година;
– „Нашиот поглед за времето на Колишевски“, објавено заедно со Славко Милосавлевски во 1996 година;
– „На браникот на македонската самобитност: материјали од политичките разговори за македонското прашање“ од 1999 година;
– „Заробена вистина“, објавена посмртно во 2003 година.
Уште насловите на неговите дела сведочат за централното место што Македонија и македонското прашање го имале во неговиот политички и интелектуален ангажман.
На почетокот на политичкиот плурализам бил дел од Иницијативниот одбор за формирање на Социјалдемократската партија на Македонија, но се повлекол пред нејзиното официјално формирање.
Последните години од животот ги поминал надвор од активната политика, запишувајќи ги своите сеќавања и сведоштва за настаните во кои бил непосреден учесник.
Признанија
Крсте Црвенковски бил носител на Партизанската споменица 1941 и на Орденот на народен херој, доделен во 1953 година.
Во 2022 година, повеќе од две децении по неговата смрт, постхумно му бил доделен и Орденот на Република Македонија.
Тој е татко на поранешниот министер за надворешни работи и амбасадор Стево Црвенковски и на Емилија Црвенковска, редовен професор на Филолошкиот факултет „Блаже Конески“ во Скопје.
Легенда на македонската политичка историја
Крсте Црвенковски припаѓа на генерацијата што со оружје се бореше за ослободување и создавање на македонската државност, но и на ретките политичари кои подоцна се осмелија да им се спротивстават на партискиот догматизам, политичкиот централизам и злоупотребите на тајните служби.
Од младиот прилепски револуционер, преку партизанските борби и највисоките државни функции, до политички маргинализираниот дисидент, тој остана доследен на уверувањето дека Македонија мора да биде почитувана, рамноправна и своја.
Неговото име останува запишано меѓу легендите на македонската антифашистичка борба, државност и политичка мисла.
