Ацо Македон Крстески
Понекогаш една важна државна можност не се препознава во еден изолиран настан, туку во правилното поврзување на неколку навидум одделни случувања.
Токму таква можност се отвора пред Македонија деновиве.
На 1 и 2 јуни, во Скопје, во хотелот „DoubleTree by Hilton“, се одржа деветтото издание на MEF Energy Forum 2026 — Македонскиот енергетски форум. Само три дена подоцна, на 5 јуни, во Тиват, Црна Гора, ќе се одржи Самитот ЕУ–Западен Балкан.
Двата настана не треба да ги гледаме одвоено.
Во Скопје се отвори стручната, економската и политичката расправа за иднината на енергетиката во регионот. Во Тиват, истата тема може да биде подигната на повисоко политичко ниво, пред европските и балканските лидери.
Премиерот Христијан Мицкоски најави дека на Самитот во Тиват ќе претстави иницијатива земјите од Западен Балкан да се позиционираат како значајни производители и снабдувачи на чиста енергија за Европа.
Оваа иницијатива заслужува сериозно внимание и поддршка.
Не затоа што доаѓа од една влада.
Не затоа што ја предлага една политичка партија.
Туку затоа што го отвора токму она прашање што Македонија предолго го запоставува:
Како да создадеме вредност поради која и на Европа ќе ѝ биде потребно Македонија да биде внатре?
ОД СКОПЈЕ ДО ТИВАТ
Темата на MEF ’26 беше јасно определена: унапредување на енергетската транзиција и климатската отпорност на патот кон COP31.
Тоа не беше само уште една конференција со вообичаени дипломатски пораки.
На едно место се сретнаа претставници на институциите, енергетски компании, инвеститори, експерти, меѓународни организации и носители на политички одлуки. Во средиштето на разговорите беа енергетската безбедност, обновливите извори, регионалната соработка, инвестициите, декарбонизацијата и потребата од модернизација на енергетските системи.
Евроамбасадорот Михалис Рокас ѝ честиташе на Македонија за усвојувањето на енергетската стратегија и планот, како и за напредокот во праведната транзиција.
Неговата порака е значајна бидејќи јасно ја поврзува енергетиката со европскиот пат на Македонија.
Реформите во енергетиката, усогласувањето со европските правила, законодавството за обновливите извори и заштитата на ранливите категории граѓани веќе не се само технички прашања. Тие стануваат дел од пошироката геополитичка слика.
Рокас нагласи дека климатската транзиција и енергетската безбедност се неразделно поврзани, особено во услови кога Европа располага со ограничени сопствени енергетски ресурси и кога нејзината стратешка перспектива забрзано се менува.
Токму во таа точка MEF ’26 во Скопје се поврзува со Самитот во Тиват.
Скопје е местото каде што темата беше јавно отворена и аргументирана.
Тиват треба да биде местото каде што Македонија ќе понуди регионална иницијатива.
ЕВРОПА ЌЕ ИМА СÈ ПОГОЛЕМА
ПОТРЕБА ОД ЕНЕРГИЈА
Енергетиката веќе одамна не е само економско прашање.
Таа е прашање на безбедност.
Прашање на независност.
Прашање на индустриски развој.
Прашање на технолошка конкурентност.
Европа мора истовремено да ја намалува зависноста од несигурни надворешни извори, да ја спроведува зелената транзиција, да ја електрифицира индустријата и транспортот и да создава услови за новата дигитална економија.
Развојот на вештачката интелигенција дополнително ја менува целата слика.
Огромните центри за податоци трошат сè повеќе електрична енергија. Државите што ќе располагаат со сигурно производство, стабилни мрежи и капацитети за складирање ќе имаат растечко економско и политичко значење.
Во иднина нема да биде доволно една земја само да има патишта, евтина работна сила или поволна географска положба.
Ќе биде важно дали располага со енергија.
Тука Западен Балкан има можност што не смее да ја пропушти.
260 ТЕРАВАТЧАСОВИ: БРОЈКА ШТО МОРА СЕРИОЗНО ДА СЕ РАЗРАБОТИ
Според процената што ја соопшти премиерот Мицкоски, Западен Балкан има потенцијал годишно да обезбедува околу 260 тераватчасови нова обновлива енергија.
Тоа би претставувало економска можност вредна приближно 26 милијарди евра годишно.
Ова е голема бројка.
Токму затоа не треба да ја претвориме во обичен политички слоган.
Таа мора да биде внимателно проверена, стручно разработена и поделена на конкретни проекти, рокови и одговорности.
Не е доволно да кажеме дека Балканот има сонце.
Не е доволно да кажеме дека има ветер.
Не е доволно ниту да поставиме илјадници хектари фотоволтаични панели.
Обновливите извори се само еден дел од системот.
Потребни се нови далноводи, прекугранични интерконекции, батериски системи, капацитети за складирање, балансни механизми, паметни електроенергетски мрежи, стабилна регулаторна рамка и долгорочни договори за снабдување.
Потребни се и стручен кадар, домашни компании и јасни правила за инвеститорите.
Дури тогаш енергетскиот потенцијал може да се претвори во реална економска вредност.
МАКЕДОНИЈА МОРА ДА ГО
ПРЕПОЗНАЕ СОПСТВЕНИОТ
ИНТЕРЕС
Македонија сама не може да биде енергетска велесила.
Но Македонија може да биде важен дел од енергетски поврзан регион.
Нашата географска положба, природните услови, постојните енергетски коридори и можноста за регионално поврзување можат да ѝ дадат на државата многу поголема тежина од онаа што ја има само според бројот на жители или големината на територијата.
За тоа, сепак, мора да имаме сопствена стратегија.
Не смееме да дозволиме Македонија да стане само евтина територија за туѓи инвестиции.
Не смееме да се сведеме на земја во која странски компании ќе поставуваат соларни панели, ќе го користат нашето земјиште и нашата инфраструктура, а најголемиот дел од произведената енергија и профитот ќе заминуваат надвор.
Не смееме да бидеме само транзитен коридор за туѓа електрична енергија.
Не смееме ниту стихијно да го жртвуваме плодното земјоделско земјиште без јасни просторни планови и без заштита на локалното население.
Енергетската транзиција мора да создава македонска вредност.
Тоа значи стабилно снабдување за македонските граѓани и стопанството.
Тоа значи модернизирана преносна и дистрибутивна мрежа.
Тоа значи сопствени батериски капацитети и системи за складирање.
Тоа значи домашни инженерски компании, технолошки трансфер и нови работни места.
Тоа значи стручно образование и можност младите инженери да останат во Македонија.
Тоа значи приходи за државата и фер надомест за локалните заедници.
Енергијата не смее да биде само стока за извоз.
Таа мора да стане еден од столбовите на македонскиот развој.
РЕГИОНАЛНА СОРАБОТКА
СО ЈАСНА ПРЕСМЕТКА
Енергетските системи по својата природа се регионални.
Производството, преносот и складирањето на електричната енергија не можат да се планираат само во рамките на една државна граница.
Затоа идејата земјите од Западен Балкан заеднички да настапат пред Европа има логика.
Но регионалната соработка не значи откажување од националниот интерес.
Напротив.
Македонија мора навреме да знае што внесува во заедничката иницијатива и што очекува да добие од неа.
Колкав дел од новите капацитети може да се изгради во Македонија?
Каде се потребни нови далноводи?
Кои интерконекции треба да се зајакнат?
Како ќе се обезбеди стабилноста на домашната мрежа?
Колкав дел од произведената енергија ќе биде достапен за македонската индустрија?
Какви услови ќе важат за странските инвеститори?
Како ќе се заштитат земјоделското земјиште, животната средина и локалните заедници?
Ќе изградиме ли домашни капацитети за складирање или повторно ќе зависиме од туѓи решенија?
Ќе создадеме ли механизам дел од профитот да останува во Македонија?
Ова не се споредни прашања.
Ова се прашањата што ја одредуваат разликата меѓу вистинска национална стратегија и обична продажба на сопствените ресурси.
ПО ТИВАТ ТРЕБА ДА СЛЕДУВА КОНКРЕТЕН ПЛАН
Самитот во Тиват може да биде важен почеток.
Но вистинската работа започнува по Самитот.
Доколку регионалната иницијатива добие позитивен одѕив, Македонија треба брзо да подготви јасна национална енергетска мапа.
Во неа треба да бидат прецизирани приоритетните производствени капацитети, потребните далноводи, интерконекциите, можностите за складирање, заштитата на земјиштето, условите за инвеститорите и очекуваната корист за домашната економија.
Потребна е и широка стручна расправа.
Не само меѓу политичарите.
Во неа треба да се вклучат инженерите, енергетските компании, универзитетите, стопанските комори, локалните самоуправи и независните експерти.
Прашањето е премногу важно за да се решава стихијно, од проект до проект и од инвеститор до инвеститор.
НЕ ДА МОЛИМЕ, ТУКУ ДА
СОЗДАВАМЕ ВРЕДНОСТ
Македонија предолго стои пред европската врата.
Од нас постојано се бара нешто дополнително.
Нов услов.
Нов компромис.
Нов доказ дека доволно силно ја посакуваме Европа.
Променивме знаме.
Го променивме уставното име.
Прифативме болни отстапки.
И повторно се соочуваме со нови условувања што ги допираат јазикот, историјата и идентитетот.
Македонија со право очекува Европа да ги почитува сопствените принципи.
Со право бара исти правила за сите кандидати.
Со право одбива нови идентитетски отстапки.
Но паралелно со борбата за достоинство, мора да создадеме и сопствена геополитичка тежина.
Во меѓународната политика не е доволно само да бидеш во право.
Важно е и дали си потребен.
Енергетиката нема магично да ги реши сите наши проблеми.
Нема автоматски да ги отстрани сите неправедни блокади.
Нема преку ноќ да го промени односот на Европа кон Македонија.
Но стратешката потреба ја менува преговарачката позиција на една држава.
Кога Европа ќе почувствува дека Македонија не е товар што неволно треба да се внесе во Унијата, туку партнер што придонесува за европската енергетска сигурност, тогаш и разговорот ќе се води поинаку.
Затоа иницијативата што започна да се обликува на MEF ’26 во Скопје и што треба да биде претставена на Самитот во Тиват заслужува поддршка.
Не како дневнополитички маркетинг.
Не како партиски проект.
Туку како можност за долгорочно македонско позиционирање.
Да произведуваме.
Да складираме.
Да се поврзуваме.
Да градиме знаење.
Да го заштитиме сопствениот интерес.
Да преговараме со исправена глава.
Не само затоа што сакаме да бидеме дел од Европа.
Туку затоа што енергетски треба да ѝ станеме потребни на Европа!