Македонска Нација
Дванаесетти август зазема исклучително место во македонската историја. На овој ден се поврзуваат борбата за автономна Македонија од XIX век, херојската одбрана на Крушевската Република, ослободувањето на Невеска во Егејскиот дел на Македонија, како и повеќе значајни настани од поновата македонска национална, црковна и културна историја.
12 август 1880 – барањето за автономија на Македонија
На 12 август 1880 година романскиот генерален конзул во Солун испратил извештај до Министерството за надворешни работи во Букурешт за активностите на македонското движење.
Во документот се посочува дека на општо собрание било разгледувано прашањето за автономијата на Македонија и дека Привремената влада била ополномоштена да ја застапува оваа цел. Настанот претставува значајно сведоштво за политичкото организирање и за стремежот кон самоуправа на Македонија уште пред создавањето на Македонската револуционерна организација.
12 август 1903 – последниот ден на Крушевската Република
Десет дена по ослободувањето на Крушево, многубројната османлиска војска започнала решавачки напад врз востаничкиот град.
На 12 август 1903 година востаниците ја воделе последната одбрана на Крушевската Република. На приодите кон градот се воделе тешки борби кај Слива и Мечкин Камен. Востаниците биле неколкукратно помалубројни, послабо вооружени и со ограничено количество муниција, но решиле да им се спротивстават на силите на Бахтијар-паша.
Со задушувањето на отпорот завршило десетдневното постоење на Крушевската Република. Нејзиното историско значење, меѓутоа, не се мери според бројот на деновите. Таа останала траен израз на стремежот на македонскиот народ кон слобода, самоуправа и сопствена државност.
Питу Гули и хероите од Мечкин Камен
Најсилниот симбол на 12 август е саможртвата на војводата Питу Гули и неговите соборци.
Кога османлиската војска се приближила до Крушево, Питу Гули со своите востаници ги зазел положбите кај Мечкин Камен. Свесни за надмоќта на противникот и за опасноста што ги очекува, тие решиле да останат и да го бранат слободното Крушево.
Борбата траела со часови. Востаниците одбиле повеќе напади, но постепено останале без муниција и биле затворени во обрач. Питу Гули загинал во борбата заедно со голем број свои соборци.
Неговото име станало синоним за непокор, чесност и пожртвуваност. Народот го овековечил во песните, а неговото име е вградено и во македонската државна химна.
12 август 1903 – ослободувањето на Невеска во Егејскиот дел на Македонија
Додека се водела последната одбрана на Крушево, Илинденското востание се ширело и во Костурско и Леринско.
На 12 август 1903 година околу 700 востаници го нападнале и го ослободиле гратчето Невеска. Во акцијата учествувале здружени чети од Костурскиот и Леринскиот револуционерен реон, предводени од истакнати војводи меѓу кои Васил Чакаларов, Пандо Кљашев, Лазар Поп Трајков, Никола Андреев и други.
Востаниците настапиле од повеќе правци, ги совладале османлиските позиции и влегле во Невеска, каде што биле пречекани од населението. По ослободувањето била воспоставена револуционерна управа. Невеска останала слободна до 27 август.
Ослободувањето на Невеска, заедно со претходното ослободување на Клисура, покажува дека Илинденското востание не било ограничено само на Крушевско. Тоа имало силен одглас и во Егејскиот дел на Македонија, особено во Костурско и Леринско.
Востаничките дејства во Преспанско
Во подготовките и борбите од 1903 година активно учествувало и населението од Преспанскиот крај.
Долнопреспанскиот востанички реон ги опфаќал и селата околу Мала Преспа. Со дел од подготовките раководел војводата Ангел Андреев, додека главен раководител на двата преспански подреони бил Никола Кокарев. Овие податоци сведочат дека востаничката мрежа била воспоставена и меѓу населението од двете страни на Преспанското Езеро.
На 12 август востаниците во Битолскиот револуционерен округ го зазеле и Маловиште, каде што била организирана месна управа и била формирана селска чета.
12 август 1900 – роден е Ганчо Хаџипанзов
На 12 август 1900 година во Велес е роден Ганчо Хаџипанзов, македонски револуционер, поет и интернационалист.
Од неговото поетско творештво особено е позната поемата „Ќе се вратам“. Како борец во интернационалните бригади учествувал во Шпанската граѓанска војна. Загинал на 19 ноември 1936 година при одбраната на Мадрид.
12 август 1905 – роден е Бане Андреев-Ронката
Во Велес, на 12 август 1905 година, е роден и Бане Андреев-Ронката, истакнат учесник во работничкото и комунистичкото движење.
Уште како млад се вклучил во револуционерната активност, поради што бил прогонуван и затворан. Неговиот живот останал поврзан со борбата за национално и социјално ослободување на македонскиот народ.
12 август 1990 – осветен Соборниот храм „Свети Климент Охридски“
На 12 август 1990 година во Скопје свечено бил осветен Соборниот храм „Свети Климент Охридски“.
Осветувањето било извршено во сослужение на членовите на Светиот архијерејски синод, бројно свештенство и пред голем број верници. Храмот бил изграден како духовно светилиште и видлив симбол на возобновената Македонска православна црква – Охридска архиепископија.
Македонија како историска и духовна целина
Историскиот календар не треба да ги заборава Македонците од Егејскиот и Пиринскиот дел на Македонија, како и од Мала Преспа и Голо Брдо. Политичките граници воспоставени по балканските војни не ги прекинале заедничката историска меморија, јазичната блискост, верата, обичаите и
Дванаесетти август затоа не е само датум на поразот на Крушевската Република. Тој е ден на херојството кај Мечкин Камен, на ослободувањето на Невеска и на непрекинатата борба за слободна, самостојна и достоинствена Македонија.
Вечна слава на Питу Гули и на илинденските херои!
