Македонија со новиот Закон за користење енергија од обновливи извори воведува енергетски заедници, поедноставени постапки, побрзи дозволи и нови правила за инвестиции во соларна, ветерна, хидроенергија и други чисти извори.
Македонија направи нов чекор кон забрзување на енергетската транзиција со донесувањето на Законот за користење енергија од обновливи извори, кој треба да создаде услови за поголемо домашно производство на електрична енергија, полесни инвестиции и поголема улога на граѓаните во енергетскиот систем.
Новата законска рамка предвидува поедноставени административни процедури, побрзо одобрување проекти за обновлива енергија, можност за формирање енергетски заедници и олеснувања за поставување соларни панели на домовите и деловните објекти.
Целта е постепено да се намалува зависноста од увоз на електрична енергија, да се зголеми енергетската сигурност и да се создадат попредвидливи услови за вложување во домашни енергетски капацитети.
Законот ги опфаќа електроцентралите што произведуваат енергија од сонце, ветер, вода, геотермална енергија, биомаса, биогас и други обновливи извори.
Обновливата енергија добива статус на јавен интерес
Една од клучните новини е утврдувањето дека производството и користењето енергија од обновливи извори претставуваат јавен интерес, особено кога проектите придонесуваат за долгорочната енергетска сигурност и за исполнувањето на националните енергетски цели.
Тоа значи дека институциите ќе имаат обврска приоритетно да постапуваат по барањата поврзани со изградбата, одобрувањето и приклучувањето на нови енергетски капацитети.
Наместо инвеститорите со години да чекаат различни согласности од повеќе институции, законот предвидува пократки и појасно дефинирани рокови, како и поголема координација меѓу министерствата, општините, операторите на електроенергетските системи и другите надлежни органи.
Статусот на јавен интерес, сепак, не значи дека секој проект автоматски ќе добива дозвола. Инвеститорите и понатаму ќе мора да ги исполнат условите од областа на урбанизмот, градењето, заштитата на животната средина, користењето на земјиштето и приклучувањето на електроенергетската мрежа.
Поголем капацитет за сопствено производство
Дополнително олеснување за граѓаните е зголемувањето на максималната инсталирана моќност на соларните постројки кај потрошувачите-производители. За домаќинствата дозволениот капацитет е зголемен од 6 на 10 киловати, додека за малите потрошувачи, буџетските корисници и единките корисници е зголемен од 40 на 70 киловати.
Со ова едно домаќинство може да постави помоќен фотоволтаичен систем, да произведува поголем дел од електричната енергија за сопствени потреби и вишокот да го предава во дистрибутивната мрежа.
Сепак, конкретната дозволена моќност ќе зависи и од техничките можности на приклучокот, од потрошувачката на објектот и од согласноста на операторот на дистрибутивниот систем.
Соларни централи и за станбени згради
Законот предвидува можност повеќе домаќинства или деловни субјекти во иста зграда или станбен комплекс да дејствуваат како колективен потрошувач-производител.
Сопствениците ќе можат договорно да го утврдат својот удел во заедничката соларна електроцентрала и да ја распределуваат произведената енергија според однапред утврдени правила.
На тој начин се отвора можност покривите на станбените згради да се користат за заедничко производство на електрична енергија, наместо секое домаќинство поединечно да бара техничко решение.
Граѓани, општини и компании во енергетски заедници
Една од најзначајните новини е воспоставувањето правна рамка за енергетски заедници.
Преку нив, граѓани, општини, компании, земјоделски задруги и други правни лица ќе можат доброволно да се здружуваат и заеднички да произведуваат, користат, складираат и продаваат електрична енергија од обновливи извори.
Една општина, на пример, ќе може заедно со локални жители и компании да инвестира во соларна, ветерна или друга електроцентрала, а произведената енергија да се користи за училишта, јавни објекти, домаќинства или локални претпријатија.
Целта на енергетските заедници не е само остварување добивка, туку и намалување на сметките, подобрување на локалната енергетска сигурност и создавање економски, еколошки и социјални придобивки за населението.
Законот се однесува и на хидроцентралите
Одредбите од новиот закон се однесуваат и на хидроелектроцентралите, бидејќи водата е категоризирана како обновлив извор на енергија.
Тоа значи дека и проектите за изградба на нови или реконструкција на постојни хидроцентрали може да бидат опфатени со новите правила за приоритетно постапување, пократки рокови, гаранции за потекло и можни механизми за поддршка.
Меѓутоа, кај хидроцентралите важат и посебни услови кои не се применуваат на ист начин кај соларните панели.
Изградбата на хидроцентрала и понатаму ќе зависи од добивањето дозволи за користење на водите, оценка на влијанието врз животната средина, заштита на природата и биодиверзитетот, просторно и урбанистичко планирање, одобрение за градење и согласност за приклучување на електроенергетската мрежа.
Новиот закон може да ги забрза и подобро да ги координира постапките, но не ги укинува еколошките стандарди и задолжителните дозволи утврдени со другите закони.
Особено внимание ќе мора да се посвети на проектите во заштитени и еколошки чувствителни подрачја, каде што изградбата на хидроцентрали може да има влијание врз речните корита, живиот свет, водниот режим и локалното население.
Олеснувањата за поставување панели на покриви, како и механизмите за пресметување на електричната енергија кај домаќинствата, главно се однесуваат на соларните системи и не може директно да се применуваат на класичните хидроцентрали.
Попредвидливи услови за инвеститорите
За поголемите инвестициски проекти се предвидуваат појасни и поконкурентни механизми за доделување поддршка.
Мерките треба да се доделуваат преку транспарентни и конкурентни постапки, со цел да се поддржуваат технички издржани и економски оправдани проекти, а истовремено да се заштитат потрошувачите од прекумерни трошоци.
Новите механизми треба да им обезбедат поголема предвидливост на инвеститорите, особено кај капитално интензивните проекти како што се големите соларни централи, ветерните паркови и хидроелектроцентралите.
Сепак, инвестициските олеснувања не треба да се толкуваат како можност за заобиколување на правилата за заштита на животната средина, земјоделското земјиште, водите и природното наследство.
Гаранции за потеклото на зелената енергија
Законот го унапредува и системот на гаранции за потекло, преку кој ќе може да се докаже дека одредена количина електрична енергија е произведена од сонце, ветер, вода или друг обновлив извор.
Гаранциите за потекло се особено важни за компаниите што сакаат да докажат дека во своето производство користат чиста енергија, како и за извозниците кои се соочуваат со сè построги европски еколошки стандарди.
Со воспоставувањето функционален систем за издавање и тргување со гаранции за потекло, македонските производители ќе можат полесно да ја потврдат зелената вредност на произведената електрична енергија.
Примената ќе биде постепена
Иако законот е донесен, неговата целосна примена ќе зависи од донесувањето на подзаконските акти, воспоставувањето електронски регистри, новите правила за мерење и порамнување и подготвеноста на институциите и енергетските оператори.
Најголем дел од новите решенија треба да почнат целосно да се применуваат од 2028 година, период во кој надлежните институции ќе треба да ја воспостават потребната правна, техничка и административна инфраструктура.
Вистинскиот ефект од реформата ќе зависи од тоа дали постапките навистина ќе станат побрзи и поедноставни или новите правила ќе останат блокирани во административни процедури и недонесени правилници.
Новиот закон ја отвора вратата за поголемо учество на граѓаните во производството на електрична енергија, за развој на локални енергетски заедници и за нов инвестициски циклус во соларни, ветерни, хидро и други капацитети.
Доколку одредбите се спроведат навремено, транспарентно и со целосно почитување на еколошките стандарди, Македонија може значително да го зголеми домашното производство на електрична енергија и постепено да изгради почист, постабилен и понезависен енергетски систем.
