Македонска Нација
Две стари гранки на македонското стебло
Мијаците и Брсјаците се меѓу најпознатите и најсамобитните етнографски заедници во Македонија. Низ вековите тие успеале да зачуваат значаен дел од своите говори, носии, обичаи, семејни преданија и посебниот начин на живеење.
Називот „племиња“, кој често се употребува во постарите записи и во народното паметење, денес треба да се разбере првенствено како ознака за големи историски и етнографски групи во составот на македонскиот народ.
Мијаците најчесто се поврзуваат со пределите на Мала и Долна Река, со селата Галичник, Лазарополе, Тресонче, Гари, Осој, Селце и други населби од поширокиот рекански крај. Нивната прочуена носија, резбарството, градителството, печалбарството, свадбените обичаи и духовната врска со Бигорскиот манастир оставиле длабоки траги во македонската култура.
Брсјачкиот простор бил поширок и потешко можел да се затвори во строго определени граници. Брсјачкото име најчесто се врзува со областите околу Кичево, Порече, Прилеп, Битола, Демир Хисар и со делови од централна и западна Македонија. Во историската литература постојат обиди Брсјаците да се поврзат со средновековните Берзити или Верзити, но таквите врски треба да се разгледуваат внимателно, како дел од историските и етнографските толкувања, а не како целосно затворено прашање.
Мијаците – достоинство создадено во камен и дрво
Кога ќе влезете во мијачкиот крај, првин ве пречекува планината. Сурова, висока и молчалива. Потоа ги здогледувате куќите, изградени како да израснале од самиот камен. Во тие куќи има нешто од карактерот на нивните градители: цврстина, мерка, достоинство и свест за сопственото потекло.
Мијакот не зборува многу за себе, но она што го создал зборува наместо него.
Зборуваат црквите и манастирите што ги граделе мијачките мајстори. Зборуваат иконостасите и длабоките резби во дрво. Зборуваат носијата, песната, свадбата и тешкото оро. Зборуваат и генерациите печалбари што заминувале далеку од родниот крај, но во мислите секогаш се враќале кон планината, кон куќата и кон семејниот праг.
Кај Мијаците постои силно чувство за редот, честа и традицијата. Нивната воздржаност понекогаш погрешно се толкува како гордост или затвореност. Но кога ќе ве примат како свој гостин, зад таа привидна строгост се откриваат човечка топлина, благородство и голема почит кон дадениот збор.
Брсјаците – непокорноста на полињата и планините
А Брсјакот? Тој е поинаков, но само на прв поглед.
Ако Мијаците ја врежале својата историја во каменот и дрвото, Брсјаците ја испеале низ нивите, селските собири, свадбите, востанијата и долготрајната борба за опстанок. Брсјакот е непосреден, гласен кога треба, тврдоглав кога е уверен дека е во право и подготвен да влезе во спор дури и кога знае дека од спорот нема да има никаква корист.
Но зад таа тврдоглавост се крие отворено срце.
Брсјакот може да се налути брзо, но брзо и простува. Ќе ве пречека со сè што има, дури и кога нема доволно за себе. Ќе се пошегува на своја и на туѓа сметка, ќе се расправа до полноќ, а утредента прв ќе дојде да помогне.
Неговото богатство не се мери само со земјата, куќата или добитокот, туку со бројот на луѓето што ќе застанат покрај него кога ќе дојде тешко време. За Брсјакот, семејството, соседството и пријателството не се празни зборови, туку обврска.
Од каде потекнува ривалството?
Ривалството меѓу Мијаците и Брсјаците било создавано со векови. Во него имало натпревар за углед, надмудрување, различни претстави за карактерот, локална гордост и безброј шеги што се прераскажувале од колено на колено.
Мијакот за Брсјакот знаел да каже дека е буен, инаетлив и недоволно одмерен. Брсјакот, пак, за Мијакот ќе речел дека е премногу горд, затворен и уверен дека неговиот обичај е најубав, неговата носија најбогата, а неговото потекло најстаро.
Но во тие зборови ретко имало вистинска омраза. Повеќе имало натпревар меѓу две силни самосвести.
Само луѓето што се препознаваат еден во друг можат толку долго да се споредуваат. И Брсјакот и Мијакот биле принудени да преживуваат во тешки времиња, да ја бранат куќата, да заминуваат на печалба и повторно да се враќаат. И едните и другите знаеле што значат разделбата, туѓината, неправдата и копнежот по родниот крај.
Затоа нивното ривалство може да се разбере и како посебен облик на меѓусебно признавање. Секој ја гледал силата на другиот, но не сакал јавно да ја признае без притоа да ја истакне и сопствената.
Различни во изразот, блиски во суштината
Меѓу Мијаците и Брсјаците постојат разлики во говорот, носиите, песните, ората и во дел од обичаите. Но во суштинските нешта тие се многу поблиски отколку што сакаат да признаат.
И кај едните и кај другите домот е светилиште. Гостинот се почитува. Постариот има свое место. Предците не се забораваат. Славата на семејството се чува, а дадениот збор тежи повеќе од напишан договор.
И Мијакот и Брсјакот можат со години да живеат далеку од родното место, но доволни се звукот на зурлата, мирисот на домашниот леб или погледот кон некоја македонска планина за повторно да почувствуваат каде припаѓаат.
Токму во тоа е нивната големина. Тие не ја сочувале традицијата како мртов предмет во музеј, туку како жив дел од своето секојдневие.
Наследство што треба да се обединува, а не да се разделува
Денес, кога селата се празнат, старите куќи се затвораат, а обичаите сè почесто се сведуваат на кратки приредби, и Мијаците и Брсјаците се соочуваат со истата опасност – заборавот.
Затоа повеќе не е најважно кој има постаро потекло, поубава носија, потешко оро или поголема заслуга. Најважно е заеднички да се сочува она што го наследивме.
Да ги запишеме приказните на старите луѓе. Да ги зачуваме песните, говорите, носиите и семејните преданија. Да ги обновиме куќите, црквите, чешмите и патиштата. Да им објасниме на младите дека традицијата не е товар, туку темел врз кој можат посигурно да ја градат иднината.
Мијаците и Брсјаците не се остатоци од едно исчезнато време. Тие се живи сведоштва за издржливоста, творечкиот дух и достоинството на македонскиот народ.
Вечни ривали, свои луѓе
Кога се вратив од кај Мијаците, подобро ги разбрав и нив, но и самиот себе. Го видов нивниот ред, нивното чувство за чест, нивната приврзаност кон родниот крај и тивката гордост со која го носат своето име.
И тогаш сфатив зошто Божовиќ посакал покрај него да има еден Рекајлија за да го праша што мисли за Брсјаците.
Веројатно одговорот би започнал со некоја шега, би продолжил со долга расправа за тоа кој е постар, похрабар или повешт, а би завршил со заедничка трпеза, песна и искрено пријателство.
Такви се Мијаците и Брсјаците.
Вечни ривали, затоа што и едните и другите имаат силна гордост. Блиски, затоа што ги создавале истите планини, ги хранела истата земја и ги болела истата туѓина. Различни во изразот, но сродни во душата.
И можеби токму затоа се меѓу најдобрите луѓе на овие простори – затоа што знаат да бидат цврсти без да ја изгубат човечноста, горди без да го заборават гостопримството и свои, а сепак неразделен дел од Македонија.
