Мане Јаковлески
На околу единаесет километри од Гостивар, во ридско-планинскиот простор на Горен Полог, се наоѓа селото Куново. Подигнато на надморска височина од околу 960 метри, на десната страна од реката Лакавица, селото е сместено во југозападниот дел на Сува Гора. Некогаш било обиколено со густа шума и природно заштитено од околните возвишенија, подалеку од главните патишта и немирите што го погодувале Полошкиот Крај.
Во говорот на постарите жители селото било познато и како „Куноо“. Според преданието што го запишал етнологот Јован Трифуноски, името потекнува од Куне, еден од првите доселеници и основачи на денешната населба.
Од старото Бркињово до денешното Куново
Историјата на Куново е тесно поврзана со некогашното село Бркињово, кое се наоѓало на границата меѓу атарите на Куново и Србиново. На локалитетот Бркињо е евидентирана средновековна населба, што сведочи дека просторот бил населен многу пред создавањето на денешното село.
Народното предание вели дека Бркињово било раселено во времето на османлиското владеење. Еден дел од жителите се преселиле во Србиново, а други, барајќи поскриено и побезбедно место, го основале Куново. Новата населба била обрасната со шума и тешко пристапна, па нејзините жители извесно време живееле релативно слободно и заштитено.
Ова предание не претставува целосно потврдена архивска хроника, туку значаен дел од колективното паметење на куновските родови. Неговото јадро се совпаѓа со постоењето на средновековниот локалитет Бркињо и со кажувањата дека повеќе стари родови претходно живееле во раселеното село. Податоците се забележани во трудот „Полог“ на Јован Трифуноски, врз основа на теренски истражувања и сведоштва од средината на XX век.
Преданието за селскиот првак Ристе
Посебно место во куновската меморија зазема селскиот првак Ристе, кој живеел кон крајот на XVIII и почетокот на XIX век. Кога Куново имало само седум македонски куќи, тој уживал голем углед кај тетовските паши. Според кажувањата, неговиот авторитет извесно време го штител селото од напади и самоволие.
Со Ристе е поврзана и една трагична приказна. Преданието раскажува дека го испратил момчето Јован да служи кај тетовскиот паша. Кога биле украдени пашини пари, Јован дознал кои се сторителите. При враќањето од печалба во Солун бил пресретнат и тешко осакатен за да не може да ги открие виновниците.
Откако луѓето на пашата пронашле дел од парите во неговиот дом, го уапсиле Столе, синот на Ристе. За да го ослободи, селскиот првак ја собрал готовината, ја продал стоката и позајмил пари. И покрај тоа, останал и без нивите, кои биле одземени и приложени на џамијата во Лакавица. Според преданието, Ристе осиромашил и починал од мака. Местото каде што некогаш ја чувал многубројната стока до денес го носи името „Ристеи Трла“.
Приказната го отсликува несигурниот живот на македонското христијанско население под османлиската власт, но и значењето на селските првенци и родовската солидарност во секојдневието на полошките села.
Родовите како чувари на селската меморија
Куново било збиено село, поделено на три маала: Илијоско, Бошкоско и Костоско, познато и како Карадаг Маало. Меѓу староседелските родови се споменуваат Божиновци, Костовци, Илијевци, Терзијевци, Велјановци или Белковци, Уковци, Вељановци, Јаневци и Давидовци. Повеќето го врзувале своето потекло за старото Бркињово. Подоцна во селото дошле Апостоловци, со потекло од друго полошко село, и Секуловци, чиј предок се доселил од Звечан во Порече.
Од родот на Ристе потекнувале селски старешини, свештеници, чиновници и офицери. Родословијата се чувале како семејна историја преку која се пренесувале спомените за потеклото, преселбите и минатите настани.
Печалбарството и иселувањето рано станале дел од животот на Куновци. Нивни потомци се населувале во Гостивар, Ниш, Белград, Романија, Зубовце, Горна Ѓоновица и други места, но многумина ја задржале врската со родното село.
Во духовната историја на Куново посебно место има фамилијата Попоски. Презимето упатува на свештеничка традиција и најверојатно било оформено според црковната служба на некој од предците.
Најпознат е протојерејот Младен Попоски (1857–1941). Според зачувано семејно сведоштво, тој бил прв протојереј за Гостиварската и Тетовската околија. Неговиот живот и служба ги опфатиле последните децении од османлиското владеење, Балканските војни, Првата светска војна и годините пред почетокот на Втората светска војна.
Во семејното родословие се споменуваат неговиот син Ерусалим, познат како Русе, снаата Јоанка и внуката Рафаилка. Преку нивните потомци се зачувал споменот за протојерејот и за врската на фамилијата со Куново.
Примерот на Младен Попоски покажува дека селските свештеници не биле само богослужители. Тие биле духовни водачи, советници и писмени луѓе во време кога црквата била едно од главните средишта на македонскиот народен живот.
Протојерејот Младен Попоски е прадедо по мајчина линија, преку Рафаилка, на Гојко, Нада, Мила, Рајна, Сирма и Мане Јаковлески од селото Зубовце.
Павле Попоски и културниот живот на Гостивар
Во поновата историја на гостиварскиот крај значајно место зазема и Павле Попоски, еден од првите адвокати во Гостивар и внук на протојерејот Младен Попоски. Тој бил меѓу ентузијастите заслужни за обновувањето на Градското аматерско културно-уметничко друштво „Браќа Ѓиноски“.
Друштвото било основано во 1950 година и непрекинато работело до 1976 година, кога неговата дејност била прекината во период од околу една година. Павле Попоски, заедно со Андреа Михајлоски, Милош Смилјаноски, Нуфре Јованоски, Тихомир Илиски и Симе Трифуноски, учествувал во неговото повторно организирање и во обновувањето на културно-уметничките активности.
Благодарение на нивната посветеност, повторно заживеале фолклорната, драмската и музичката секција, а друштвото продолжило да ги негува и афирмира македонските народни песни, ора, обичаи и традиции.
Градското аматерско културно-уметничко друштво „Браќа Ѓиноски“ е активно и денес, а особено значајна и забележителна е дејноста на неговата играорна група.
Куново во историските статистики
Кон крајот на XIX век Куново административно припаѓало на Гостиварската нахија во Тетовската каза на Османлиското Царство.
Во статистиката на Васил К’нчов од 1900 година се запишани 262 христијански жители. Пет години подоцна биле наведени 240 христијани под црковна управа на Цариградската патријаршија.
Светилиштата на Куново
И покрај малубројното население, Куново поседува богато христијанско наследство. Главен селски храм е црквата „Свети Ѓорѓи“, а во атарот се наоѓаат и „Свети Архангел Михаил“, „Свети Петар и Павле“ и обновената средновековна манастирска црква „Света Петка“.
Според локалното толкување, храмовите се распоредени така што во просторот образуваат крст, со „Свети Ѓорѓи“ во средината. На западната страна некогаш се наоѓал храмот „Света Огнена Марија“, кој бил опожарен и не бил обновен.
Селската слава е Ѓурѓовден, кога во Куново се собираат жители и потомци на старите родови. Се одбележуваат и Водици, уште една пригода селото повторно да оживее.
Село што живее преку своите потомци
Атарот на Куново зафаќа околу 8,5 квадратни километри. Најголем дел е покриен со шума, а значајни површини зафаќаат пасиштата и обработливата земја. Жителите традиционално се занимавале со сточарство, земјоделство, овоштарство и користење на шумските богатства. Одгледувале грав, компир, ореви, лешници, сливи, круши и јаболка.
Селските извори и чешми — Кладенец, Пивска, Селска Чешма, Шарена Чешма, Попова Чешма и Мартинец — не биле само извори на вода, туку и места околу кои се одвивал секојдневниот живот.
Поранешното основно училиште „Страхиња Симуноски“ престанало да работи во седумдесеттите години на XX век. Подоцна било обновено и приспособено за селски собири, празници и активности на месната заедница.
Куново денес има само неколку постојани жители, но не е село без живот. Во летниот период и за големите празници се враќаат потомци на старите родови. Се отвораат куќите, се уредуваат дворовите, се посетуваат гробовите на предците и повторно се слуша човечки глас по селските патеки.
Историјата на Куново не е запишана само во книгите и статистиките. Таа живее во имињата на месностите, во каменот на црквите, во родословијата, во преданијата за Бркињово и Ристе и во спомените што Куновци ги носат каде и да се населиле.
Сè додека тие спомени се пренесуваат на новите поколенија, Куново нема да биде заборавено. Тоа ќе остане дел од историската и духовната карта на Горен Полог и на Македонија.
