Во изградбата и духовниот живот на познатата Железна црква во Цариград значајно место имале Македонци од Охрид, Ресен, Велес и од Егејскиот дел на Македонија. Во нејзиниот двор почива и Партениј Зографски – еден од најистакнатите македонски црковни, просветни и културни дејци од XIX век.
Православниот храм „Свети Стефан“ во Истанбул, познат како Железната црква, претставува едно од најнеобичните архитектонски остварувања во православниот свет. Според текстот претставен од отец Митко Попоски, објавен на интернет-страницата на Македонската православна црква, во собирањето средства и во црковниот живот околу храмот значајно учествувале Македонци од Охрид, Ресен, Велес и од Егејскиот дел на Македонија.
Ова македонско присуство денес е малку познато, иако во дворот на црквата се наоѓаат гробовите на повеќе истакнати црковни личности, меѓу кои и гробот на Партениј Зографски – учебникар, филолог, фолклорист и еден од најзначајните македонски културни и црковни дејци од XIX век.
Од дрвен храм до железно архитектонско чудо
На местото на денешниот храм првично постоела мала дрвена црква. Земјиштето за црковни потреби било подарено во 1849 година од влијателниот османлиски државник од христијанско потекло, кнез Стефан Богориди. Во негова чест храмот го добил името на неговиот небесен заштитник – светиот првомаченик и архиѓакон Стефан.
Поради нестабилното и мочурливо земјиште покрај Златниот Рог, класичната масивна градба претставувала сериозен ризик. Затоа архитектот Ховсеп Азнавур, османлиски Ерменец, предложил необично и за тоа време мошне напредно решение: храмот да биде составен од монтажни железни елементи.
Султанскиот ферман со кој било дозволено подигнувањето на новиот храм бил издаден во 1890 година. Проектот бил подготвен во почетокот на деведесеттите години од XIX век, а реализацијата ѝ била доверена на австриската компанија „Рудолф Филип Вагнер“ од Виена.
Железните делови биле произведени и пробно составени во Виена, а потоа биле расклопени и со бродови пренесени по Дунав и преку Црното Море до Цариград. На брегот на Златниот Рог повторно биле составени во величествен храм од околу 500 тони железни елементи.
Изработката на конструкцијата била завршена во 1896 година, а црквата свечено била осветена во 1898 година. Нејзиниот изглед содржи неоготски, необарокни и неовизантиски архитектонски елементи.
Македонскиот придонес
Според изворот, во финансирањето на храмот учествувале имуќни Македонци и црковни општини поврзани со Охрид, Ресен, Велес и со Егејскиот дел на Македонија. Во Железната црква служеле и повеќе епископи и свештеници по потекло од Македонија.
Овие податоци го отвораат прашањето за придонесот на македонските трговци, занаетчии, духовници и иселеници во изградбата и одржувањето на православните храмови во Цариград. Нивното учество треба дополнително да се истражува преку црковните книги, дарителските списоци и архивските документи од тоа време.
Посебно место во оваа историја има Партениј Зографски, чии посмртни останки почиваат во дворот на храмот.
Партениј Зографски – македонски просветител и духовник
Партениј Зографски бил роден во 1818 година во Галичник. Своето образование го стекнувал во манастирски и духовни училишта, а се замонашил во Зографскиот манастир на Света Гора.
Подоцна бил произведен во архимандрит, а во 1859 година бил назначен за епископ на Полјанската епархија, со седиште во Дојран. Тој се залагал за воведување разбирлив словенски јазик во богослужбата и образованието на населението во Македонија, спротивставувајќи се на силното грчко црковно и просветно влијание.
Партениј Зографски бил автор на учебници, јазични текстови и други трудови. Ги проучувал македонските говори и ги посочувал нивните особености и разлики во однос на бугарскиот јазик, поради што зазема значајно место во развојот на македонската филолошка и просветна мисла.
Неговиот гроб во дворот на Железната црква останува траен спомен за македонското духовно и културно присуство во Цариград.
Историјата мора да се истражува и да се чува
Денес црквата „Свети Стефан“ се наоѓа под јурисдикција на Бугарската православна црква и во светот е позната како Бугарската железна црква. Но тоа не треба да биде причина да се заборави придонесот на луѓето од Македонија во нејзината историја и духовен живот.
Македонското присуство во Цариград било значајно. Македонски трговци, занаетчии, духовници и просветители оставиле свои траги во храмовите, училиштата, печатниците и културните средишта на градот. Дел од тоа наследство со текот на времето било заборавено, а дел било претставувано без доволно да се истакне неговата македонска димензија.
Затоа е потребно внимателно да се истражуваат и објавуваат архивските документи, дарителските списоци и сведоштвата за учеството на Македонците во создавањето и духовниот живот на ова големо архитектонско дело.
Македонија не може целосно да го зачува својот историски и културен идентитет доколку не ги познава трагите што нејзините духовници, просветители, градители и добротвори ги оставиле надвор од нејзините денешни граници.
Железната црква „Свети Стефан“ е значајно архитектонско наследство, но во нејзината историја е вграден и македонскиот духовен, просветен и дарителски придонес. Почитта кон тоа наследство започнува со неговото истражување, правилно претставување и зачувување за идните генерации.
