Воспоставена власта во Грција и поставена „железната завеса“ на границата кон север
По завршувањето на Втората светска војна, 1945 година е карактеристична по многу настани што се случиле во Грција. Особено значајно било потпишувањето на Договорот од Варкиза и преземањето на власта од страна на десницата.
Според грчката историографија, 1945 година, особено зимските и пролетните месеци, претставува период во кој започнал прогонот на левите сили – КПГ, ЕЛАС, ЕАМ и други. Прогонот бил организиран преку новоформираната грчка власт, со силно британско политичко и воено присуство во земјата.
Резултатите од теророт во периодот од 12 февруари 1945 до 31 март 1946 година биле објавени во извештај подготвен од Централната комисија на ЕАМ. Извештајот го поднел Михалис Киркос пред Комисијата на специјалните набљудувачи на ОН.
Во него биле регистрирани:
- 1.284 стрелани
- 6.681 ранети
- 31.632 интернирани
- 34.931 уапсени
- 151 исчезнати
- 165 силувани
- околу 500 други граѓани прогонувани по различни основи.
За историјата треба да се забележи и дека извештајот на ЕАМ бил напишан на француски јазик од Октав Мерлие, управител на Францускиот институт во Атина во 1945 година.
(Види: Тасос Вурнас, Атина, 1981/32.)
Во овој период британското воено присуство во Грција било значително. Според наведениот извор, во Солун биле концентрирани околу 80.000 луѓе, со голем број моторни возила, тенкови и артилерија, додека на аеродромот во Серес се наоѓале околу 200 британски ловечки авиони и 60 бомбардери.
Развојот на силите на владината армија до 1946 година
До почетокот на јули 1946 година владините воени сили биле организирани во четири дивизии:
- 8-та дивизија во Јанина;
- 15-та дивизија во Кожани;
- 10-та дивизија во Солун;
- 7-та дивизија во Кавала.
Вкупната сила на владината војска до јули 1946 година изнесувала околу 104.000 припадници, од кои околу 45.000 биле во пешадијата, организирани во 80 пешадиски баталјони.
Американското влијание и јакнењето на владините сили
Во текот на 1946 и 1947 година западното влијание врз развојот на состојбите во Грција дополнително се засилило. Земјата станала важна точка во судирот меѓу западниот и советскиот блок, а со тоа и едно од првите жаришта на Студената војна.
Во февруари 1947 година Велика Британија ја известила Владата на САД дека, поради економски причини, од 31 март повеќе нема да може да ја продолжи дотогашната помош за Грција. Во Вашингтон било оценето дека повлекувањето на Британија може да доведе до значително зајакнување на советското влијание во регионот.
Следувало зголемено американско политичко, економско и воено присуство. На 12 март 1947 година, американскиот претседател Хари Труман пред Конгресот ја изложил политиката што ќе стане позната како „Труманова доктрина“, со која САД најавиле поддршка за Грција и Турција.
Грција добила финансиска и воена помош, како и современа опрема за владината армија. Во земјата пристигнала и американска воена советодавна мисија, во која значајна улога имал генералот Џејмс Ван Флит.
Во текот на Граѓанската војна неговото име станало тесно поврзано со реорганизацијата и јакнењето на грчката владина армија. Во завршните операции на Вичо и Грамос, во август 1949 година, Демократската армија на Грција (ДАГ) била поразена, а нејзините преостанати сили се повлекле преку границата кон Албанија.
Припадниците на владините сили во дел од народот биле нарекувани и „бурандарес“, назив поврзан со Костас Бурандас, командант на единици во Атина во времето на германската окупација.
А каде се Македонците во оваа историја?
Токму тука се отвора едно од најважните прашања за нас.
Во голем дел од приказите за историјата на ДАГ Македонците или се споменуваат маргинално или нивната улога не е соодветно обработена, иако македонското население од Егејска Македонија имало значајно учество во борбата.
Затоа историјата на Граѓанската војна во Грција не може да се разгледува само низ односите меѓу КПГ, грчката десница, Велика Британија, САД и Советскиот Сојуз. Таа мора да се разгледува и низ трагедијата на Македонците од Егејска Македонија, кои платиле огромна човечка цена.
Од македонска гледна точка, мора да се постави прашањето: каде бил македонскиот политички субјект кога големите сили и грчките политички фактори ја определувале иднината на регионот?
Одговорот е тежок – Македонците во Грција не успеале да се наметнат како самостоен политички фактор што рамноправно ќе одлучува за сопствената судбина.
Историската одлука за вооружена борба
Еден од клучните моменти во историјата на ДАГ е одлуката на Вториот пленум на ЦК на КПГ за преминување кон вооружена борба.
На 31 март 1946 година, со нападот врз жандармериската станица во Литохоро, започнала новата вооружена фаза на конфликтот, која ќе прерасне во Граѓанската војна во Грција.
Одлуката и денес е предмет на историски анализи и спротивставени оценки. Едни ја сметаат за неизбежна последица на прогонот по Варкиза, а други за крупна политичка и стратешка грешка.
Но за Македонците останува уште потешко прашање:
Дали ние Македонците во овие договори и одлуки бевме вистински политички фактор?
Одговорот е – НЕ.
Зошто?
Затоа што до тој момент Македонците во Грција не успеале да се изборат за положба на самостоен и рамноправен политички субјект кој сам ќе одлучува за својата национална иднина.
Токму затоа, кога денес ја разгледуваме оваа историја, мора да ги согледаме и сопствените политички грешки, заблуди и трагични последици. Особено болно останува прашањето за македонските деца што во текот на Граѓанската војна биле одведени од своите родни места и распрснати низ повеќе земји.
Историјата на ДАГ затоа не е само историја на една граѓанска војна. За Македонците од Егејска Македонија таа е историја на борба, надеж, прогонство, разделени семејства и загубени родни огништа.
