Историски белешки за Мијаците
Многу малку се знае за животот на Јован Дебарски, кој управувал со Охридската архиепископија од 1018 до 1037 година. Тој бил поставен на нејзиното чело по падот на Самуиловото царство и воспоставувањето на византиската власт во Македонија.
Во тоа време, со одлука на византискиот император Василиј Втори, Охридската патријаршија била сведена на ранг на архиепископија. И покрај тоа, таа задржала широка црковна надлежност и значајна самостојност.
Се претпоставува дека Јован потекнувал од Дебарско. Дел од истражувачите како негово родно место ја посочуваат областа или населбата Агнодика, додека во народните преданија тој се поврзува со Долно Косоврасти и поширокиот Рекански крај.
Јован се споменува и како еден од иницијаторите за основањето или обновувањето на Бигорскиот манастир. За време на неговото управување со Охридската архиепископија, по негово барање, одделни византиски дела биле преведувани на старословенски јазик, меѓу кои и житијата на свети Антониј Велики и свети Панкратиј Тавромениски.
Трајчев за Јован Дебарски
За животот и делото на Јован пишува Георги Трајчев во „Книга за Мијаците“, објавена во Софија во 1941 година.
Како училиштен инспектор во Дебарската епархија, Трајчев имал можност непосредно да го проучува Реканскиот крај и да собира податоци од месното население. Во својата книга тој се осврнува на повеќе истакнати личности од мијачко потекло, меѓу кои посебно место му посветува на Јован Дебарски.
Поради недостигот од домашни пишани сведоштва, Трајчев користел странски, главно византиски извори, но истовремено ги запишувал спомените и преданијата што со поколенија се пренесувале меѓу жителите на Реканскиот крај.
Авторот бил свесен дека народното предание не може секогаш да се прифати како целосно сигурен историски доказ. Сепак, сметал дека тоа може да зачува важни податоци и да им послужи како почетна основа на идните истражувачи.
Што кажуваат старите извори?
Според Трајчев, еден од првите научници што пишувале за Јован Дебарски бил рускиот академик и историчар на Црквата Евгениј Голубински.
Повикувајќи се на таканаречениот Дуканжов каталог на охридските архиепископи, Голубински забележал дека Јован потекнувал од Дебарската област и дека претходно бил игумен на тамошниот манастир „Света Богородица“.
Тоа се меѓу ретките податоци што непосредно го поврзуваат Јован со Дебарско. Други пишани извори за неговото родно место, семејството и раниот живот речиси и да нема.
Трајчев жали што историчарите не собрале повеќе материјали за Јован, особено пред да исчезнат старите преданија кај населението.
Трагите водат кон Реканскиот крај
Во периодот од 1911 до 1912 година Трајчев работел како училиштен инспектор во Дебарската епархија. Тоа му овозможило да истражува на терен и да собира локални преданија за Јован.
Според него, најживите спомени биле зачувани во Галичник, во близина на местото каде што, според преданието, Јован живеел како пустиножител пред да биде избран за охридски архиепископ.
Во старите извори родната област на Јован се среќава под името Агноадникска или во слични јазични форми. Трајчев забележува дека во Дебарско не постоела населба со такво име и претпоставува дека називот бил погрешно запишан или пренесен преку грчката фонетика.
Тој го поврзува со израз што би можел да значи „Горно грло“ – теснината по течението на Радика, во близината на Бигорскиот манастир.
Во тој поширок простор се наоѓаат Битуше, Ростуше, Требиште, Јанче, Скудриње, Галичник и Долно Косоврасти. Според Трајчев, токму во оваа област треба да се бара родното место на Јован.
Преданието за Долно Косоврасти
Трајчев го пренесува и сведоштвото на архимандрит Кирил Рилски, родум од Битуше. Според преданието што тој го забележал, Јован бил роден во Долно Косоврасти, на десниот брег на реката Радика.
Ако ова предание се поврзе со толкувањето на името Агнодика, може да се претпостави дека старите извори се однесуваат на Долно Косоврасти или на неговата околина. Сепак, за таков заклучок недостигаат непосредни пишани докази.
Во околината постојат и археолошки траги што сведочат за интензивен средновековен живот. Од Долно Косоврасти кон Скудриње водел стар пат пробиен низ варовничките карпи. На планината Крчин се забележани остатоци од средновековната тврдина Заградишта, а во селото биле пронајдени и темели од стара црква.
Јован како пустиножител
Преданието говорело дека како млад монах Јован живеел во пештера покрај патот меѓу Галичник и Бигорскиот манастир. Деновите ги минувал во пост и молитва, а ретко слегувал меѓу луѓето.
Галичани го посетувале и му носеле храна. Со текот на времето околу него почнале да се собираат и други испосници. Кога бројот на монасите се зголемил, Јован ја напуштил пештерата и станал игумен на манастирот „Света Богородица“ во близината на Скудриње.
Манастирот „Света Богородица“ во Скудриње
Врз основа на локалните преданија, Трајчев пишува дека во Скудриње некогаш постоел значаен духовен и управен центар.
Тој го поврзува старото име Подворјане со можноста на ова место да престојувале дворјани и благородници од времето на Самуиловото царство. Според неговото толкување, тие подигнале манастир посветен на Богородица, а Јован подоцна бил избран за негов игумен.
Токму во овој манастир, смета Трајчев, Јован ја примил веста дека е избран за прв поглавар на Охридската архиепископија по падот на Самуиловото царство.
Манастирот, според преданието, постоел до османлиското освојување, а можеби и подоцна. Трајчев запишал дека кај христијанското и исламизираното население сè уште биле живи спомените за старите христијански светилишта.
Тој сведочи дека жени со исламска вероисповед од околните села доаѓале во Бигорскиот манастир, палеле свеќи, оставале дарови и барале молитви од монасите.
Изборот на Јован за охридски архиепископ
Трајчев го поставува прашањето зошто токму Јован, монах од Дебарско и, според неговото мислење, од мијачко потекло, бил избран за охридски архиепископ.
Одговорот го бара во политичките околности по долгите војни меѓу Византија и Самуиловото царство. Иако излегла како победник, Византија имала потреба од стабилност и мир во новоосвоените области.
Поставувањето на почитуван домашен духовник на чело на Охридската црква можело да придонесе за смирување на населението и зачувување на воспоставениот црковен поредок.
Постоеле и мислења дека Јован бил од родот на цар Самуил, па дури и негов најмлад брат. Трајчев ги отфрла овие тврдења бидејќи за нив не наоѓа историски докази.
Според него, изборот се должел на големата популарност на Јован во западните делови на Македонија, како и на неговите духовни, дипломатски и организациски способности.
Три хрисовули и правата на Охридската црква
По поставувањето на архиепископскиот престол, Јован успеал да обезбеди значајни права и привилегии за Охридската архиепископија.
Неговиот углед се гледа во трите императорски хрисовули издадени од Василиј Втори. Со овие акти биле определени границите, епархиите и правата на Охридската архиепископија.
Трајчев оценува дека Јован настојувал околу престолот на свети Климент да го обедини словенското христијанско население и да ги зачува старите црковни традиции.
Деветнаесет години на Охридскиот престол
Јован останал на чело на Охридската архиепископија деветнаесет години – од 1018 до 1037 година.
Точната година на неговото раѓање не е позната. Трајчев претпоставува дека при изборот имал околу четириесет години, а дека починал на приближно педесет и деветгодишна возраст. Ова е само посредна пресметка, а не податок потврден со историски документ.
Во научната литература постоеле различни мислења и за неговото доаѓање на охридскиот престол. Едни истражувачи претпоставувале дека Јован и претходно бил патријарх, па Василиј Втори повторно го поставил, овој пат како архиепископ.
Други, меѓу кои Голубински, Марин Дринов и Иван Снегаров, сметале дека бил повикан непосредно од местото игумен на манастирот „Света Богородица“. Трајчев ја прифаќа оваа верзија како поверојатна.
Јован и Бигорскиот манастир
Трајчев го поврзува Јован Дебарски со основањето на манастирот „Свети Јован Бигорски“.
Според манастирската хроника на која се повикува, манастирот бил основан во 1020 година, кога Јован веќе бил охридски архиепископ. Трајчев претпоставува дека светилиштето било посветено на свети Јован Крстител како патрон на архиепископот.
Со Јован се поврзува и старото предание според кое монасите од Бигорскиот манастир секоја година го посетувале Галичник на празникот Света Петка. Од секоја куќа добивале леб како спомен на времето кога галичани му носеле храна на младиот пустиножител.
Трајчев сметал дека оваа традиција треба да се почитува и зачува како дел од историската врска меѓу Галичник, Јован Дебарски и Бигорскиот манастир.
Јован Дебарски во црковната историја
Заслугите на Јован како охридски архиепископ Трајчев ги оценува исклучително високо и го вбројува меѓу најзначајните духовни личности поврзани со Охрид, заедно со светите Климент и Наум.
Тој пренесува и постари научни тврдења за влијанието на Охридската архиепископија врз црковниот живот во Киевска Русија во почетокот на XI век. Според едно толкување што го наведува, Јован извесно време престојувал во Киев и учествувал во организирањето на тамошните црковни работи.
Овие ставови бараат внимателно разгледување и дополнителна потврда од историските извори. Сепак, нивното присуство во книгата покажува колкаво значење му припишувал Трајчев на Јован Дебарски.
За Трајчев, Јован не бил само црковен поглавар, туку надарен духовник, дипломат и заштитник на народот, кој во еден од најтешките периоди за Македонија успеал да ги зачува правата и широката надлежност на Охридската црква.
Ознаки: Јован Дебарски, Охридска архиепископија, Георги Трајчев, Книга за Мијаците, Самуилово царство, Свети Јован Бигорски, Дебарско, Рекански крај, Галичник, Долно Косоврасти
